Halk Şiirinde Aşkın Üç Sesi: Yunus Emre, Karacaoğlan ve Pir Sultan Abdal
Yunus Emre'nin ilahi aşkı, Karacaoğlan'ın yayla kokan sevdası ve Pir Sultan Abdal'ın dosta bağlılığı: Anadolu halk şiirinde aşkın üç farklı yüzü.
Divan şiiri sarayda ve medresede gelişirken Anadolu’nun köylerinde, yaylalarında ve tekkelerinde başka bir şiir yaşıyordu: hece ölçüsüyle, sade Türkçeyle, sazla ya da ilahi olarak söylenen halk şiiri. Bu şiirin en büyük konusu da aşktı. Ama “aşk” kelimesi Yunus Emre’de, Karacaoğlan’da ve Pir Sultan Abdal’da çok farklı anlamlar taşır. Bu yazıda bu üç büyük ozanın aşkı nasıl söylediğine, sitemizdeki şiirlerinden örneklerle bakıyoruz.
Halk şiirinin ortak özellikleri
- Ölçü: Hece ölçüsü. Koşmalarda en çok 11’li (6+5 veya 4+4+3), semailerde 8’li ölçü kullanılır.
- Birim: Dörtlük. Şiirler genellikle 3 ile 5 dörtlükten oluşur.
- Dil: Halkın konuştuğu sade Türkçe; yabancı kelimeler azdır.
- Mahlas: Ozan adını son dörtlükte söyler; buna “tapşırma” denir.
- Söyleyiş: Şiirler çoğunlukla sazla ya da ezgiyle söylenir; ağızdan ağıza aktarıldığı için aynı şiirin farklı söyleyişleri bulunur.
Yunus Emre: Aşk, Allah’a giden yol
13. ve 14. yüzyıllarda yaşamış Yunus Emre, tekke (tasavvuf) şiirinin en büyük adıdır. Onun şiirinde aşk, insanı Allah’a ulaştıran bir yoldur. Sevgili dünyada aranan bir kişi değil, insanın kendi gönlünde bulduğu Hak’tır. Bu yüzden Yunus’un aşkı yakıcı olduğu kadar huzurludur da:
Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dün ü günü
Bana seni gerek seni
Yunus’ta aşkın bir başka yüzü de insan sevgisidir. Allah’ı seven, O’nun yarattığı her şeyi sever; gönül kırmak en büyük günah, gönül yapmak en büyük ibadettir. “Ben gelmedim dâvi için, benim işim sevi için / Aşkın yeri gönüllerdir, gönüller yapmaya geldim” dizeleri bu yüzden yüzyıllardır dilden dile dolaşır (Gönüller yapmaya geldim). Yunus’un dilinin sadeliğini Yunus Emre’de aşkın sade dili yazımızda ayrıca ele aldık.
Karacaoğlan: Yaylanın, ela gözün, ayrılığın şairi
17. yüzyılda Toroslarda yaşadığı düşünülen Karacaoğlan, âşık edebiyatında dünyevi aşkın en güçlü sesidir. Onun şiirinde sevgili gerçek bir insandır: ela gözlü, kara saçlı, yaylaya göçen bir kızdır. Doğa ile aşk iç içedir; göçler, yaylalar, ördekler, turnalar, karlı dağlar hep sevdanın tanığıdır:
İller yaylasına göçtüğü zaman
Bülbül gülden ben yârimden ayrıldım
Dilim söyler ama gözlerim ağlar
Bülbül gülden ben yârimden ayrıldım
Karacaoğlan’ın aşkı tasavvufi değil, bu dünyaya aittir; neşesi de hüznü de gerçek bir insanın neşesi ve hüznüdür. Ayrılığı ise en içten dizelerle söyler: “Ela gözlüm ben bu elden gidersem / Zülfü perişanım kal melûl melûl” (Ela gözlüm ben bu elden gidersem). Gurbet ve yalnızlık da şiirinin önemli temalarıdır (Gurbette ömrüm geçecek).
Pir Sultan Abdal: “Dost” ve direniş
16. yüzyılda Sivas yöresinde yaşamış Pir Sultan Abdal, Alevi-Bektaşi şiirinin en büyük ozanıdır. Onun şiirinde aşkın adı çoğu zaman “dost”tur. Bu dost hem Allah, hem Hz. Ali, hem de yolun pirleridir; kimi zaman da sevilen bir insandır. Pir Sultan’ın şiirinde aşk sadakat demektir: yoldan dönmemek, dosttan ayrılmamak, gerekirse canını vermek.
Şu karşı yaylada göç katar katar
Bir güzel sevdası serimde tüter
Bu ayrılık bana ölümden beter
Geçti dost kervanı eyleme beni
Pir Sultan’ın şiirlerinde dünya geçici ve yalandır (“Yürü bre yalan dünya / Yalan dünya değil misin”), ama dosta bağlılık kalıcıdır. Haksızlığa karşı direnişin ve inancın sesi olması, onu bugün de çok sevilen bir ozan yapar. Yürü bre yalan dünya · Şu karşıki karlı dağı gördün mü
Üç ozan, üç aşk
| Yunus Emre | Karacaoğlan | Pir Sultan Abdal | |
|---|---|---|---|
| Dönem | 13.–14. yüzyıl | 17. yüzyıl | 16. yüzyıl |
| Gelenek | Tekke (tasavvuf) şiiri | Âşık şiiri | Alevi-Bektaşi şiiri |
| Sevgili | Allah, Hak | Gerçek bir güzel | “Dost”: Allah, Ali, yol |
| Ana duygu | Vuslat, huzur, sevgi | Özlem, ayrılık, doğa | Bağlılık, gurbet, direniş |
| Sitemizde | Şiirleri | Şiirleri | Şiirleri |
Halk şiiri ile divan şiiri arasında aşk
Divan şairi aşkı ağır sembollerle, aruzla ve Farsça-Arapça kelimelerle anlatır; halk ozanı ise aynı duyguyu bir yayla göçüyle, bir turna sesiyle, sade bir dörtlükle söyler. Yine de iki gelenek birbirinden kopuk değildir. Gül ile bülbül, Leylâ ile Mecnûn, Ferhat ile Şirin halk şiirinde de sık sık karşımıza çıkar. Divan şiirinin sembollerini merak ediyorsanız Divan şiirinde semboller yazımıza göz atabilirsiniz.
Âşıkların en çok kullandığı nazım biçimini, türlerini ve kafiye düzenini “Koşma nedir?” yazımızda örneklerle anlattık.
Düşüncenizi yazın