Divan Şiirinde Semboller: Gül, Bülbül, Mum, Pervane ve Daha Fazlası

Divan şiirini ilk kez okuyan biri kendini bir bahçede, bir meclisin ortasında ya da bir mumun etrafında bulur. Gül, bülbül, servi, mum, pervane, şarap kadehi… Bu kelimeler şiirde yalnızca kendileri değildir; her biri yüzyıllar içinde oturmuş bir anlam taşır. Bu sembolleri bilmek, divan şiirinin kilidini açan anahtardır. Aşağıda en sık karşılaşılan imgeleri ve anlamlarını, sitemizdeki şiirlerden örneklerle anlatıyoruz.

Gül ve bülbül

Divan şiirinin en bilinen ikilisidir. Gül sevgilidir: güzel, nazlı, kısa ömürlü ve dikenli. Bülbül ise âşıktır: gülün karşısında sabaha kadar inler, ama gül ona aldırmaz. Bülbülün feryadı, karşılıksız aşkın sesidir. Bâkî bu karşılaştırmayı bir gazelinin matlaında şöyle kurar:

Hüsn ile sana öykünemez çün gül-i rânâ
Hüzn ile bana benzeyemez bülbül-i şeydâ

(Güzellikte o eşsiz gül sana benzeyemez; hüzünde de çılgın bülbül bana benzeyemez.) Gazelin tamamı

Gül aynı zamanda baharı, geçiciliği ve tasavvufta Hz. Muhammed’i de simgeler. Halk şiirinde de aynı ikili yaşar; Karacaoğlan “Bülbül gülden ben yârimden ayrıldım” der (İller yaylasına göçtüğü zaman).

Mum (şem’) ve pervane

Mum sevgilidir: parlaktır, etrafını aydınlatır, ama yaklaşanı yakar. Pervane (gece kelebeği) ise âşıktır: mumun ışığına dayanamaz, etrafında döner ve sonunda kanatlarını ateşe vererek yanar. Bu, âşığın sevgilide yok olmasının, tasavvuftaki fenâ fikrinin en güzel sembolüdür.

Ama mum yalnızca sevgili değildir; kendisi de yanar, eriyip gözyaşı döker. Bu yüzden şair bazen kendini de muma benzetir. Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn‘unda evine kapanan Leylâ geceleri önce muma, sonra pervaneye derdini açar. Bu çok güzel sahneyi 13. bölümde okuyabilirsiniz.

Servi

Uzun, düzgün ve zarif servi ağacı sevgilinin boyunu simgeler. “Serv-i revân” (yürüyen servi) sevgilinin salınarak yürüyüşüdür. Nedîm, Sa’dâbâd’a gezintiye çağırdığı sevgilisine “Gidelim serv-i revânım yürü Sa’dâbâd’a” der (Bir safâ bahşedelim).

Zülf, kâkül ve sünbül

Sevgilinin saçı (zülf) uzun, siyah, kıvrım kıvrım ve dağınıktır. Âşığın gönlü bu saçlara takılır; saç bir tuzak, bir zincir, bir gece ya da bir yılan olarak anlatılır. Sünbül çiçeği de kokusu ve kıvrımı nedeniyle saçı simgeler. Nedîm’in “Esdikçe bâd-ı subh perîşânsın ey gönül / Benzer esîr-i turra-i cânânsın ey gönül” beyti, sabah rüzgârıyla dağılan gönlü sevgilinin dağınık perçemine tutsak eder (gazelin tamamı).

Kaş, kirpik ve göz

Sevgilinin kaşı yaya, hilale ya da mihraba benzetilir. Kirpikleri bu yaydan fırlayan oklardır ve âşığın gönlünü yaralar. Gözü ise kimi zaman bir cellat, kimi zaman sarhoş bir nergis, kimi zaman da hasta bir göz olarak anlatılır. Gamze (yan bakış) çoğunlukla bir hançer ya da ok gibi kan döker.

Dudak, la’l ve ben

Sevgilinin dudağı kırmızılığıyla la’l (kırmızı değerli taş), gonca ya da şaraptır. Dudak aynı zamanda hayat verir; bu yüzden Hızır’ın bulduğu âb-ı hayata (ölümsüzlük suyu) benzetilir. Fuzûlî “Men leb-i cânânumu Hızr âb-ı hayvânın sever” der (Cânı kim cânânı içün sevse). Yüzdeki ben (hâl) ise bir tuzak tanesi, bir siyah inci ya da âşığın gönlünü düşüren bir noktadır.

Sâkî, şarap ve meyhane

Divan şiirinde şarap çoğu zaman gerçek şaraptan çok, aşkın verdiği sarhoşluğu ve ilahi aşkı simgeler. Sâkî şarap sunan güzeldir; tasavvufi okumada ise mürşidin ya da ilahi feyzin sembolüdür. Meyhane ve rind, dış görünüşe değil gönle önem veren, sofuları ve zâhidleri küçümseyen bir hayat görüşünü anlatır. Fuzûlî “Öyle ser-mestem ki idrâk etmezem dünyâ nedir / Ben kimem sâkî olan kimdir mey ü sahbâ nedir” derken bu sarhoşluğun dünyevi olmadığını hissettirir (gazelin tamamı).

Felek ve çarh

Felek (gök, kader) âşığa düşmandır; sürekli döner ve âşığın dertlerini artırır. Fuzûlî’nin ünlü dizesi bu hâli özetler: “Dost bî-pervâ felek bî-rahm ü devrân bî-sükûn” (Sevgili umursamaz, felek acımasız, zaman durmaksızın döner). Gazelin tamamı

Rakip ve zâhid

Rakip, sevgiliye yakın olan, âşığın kıskandığı kişidir; her zaman olumsuz bir tiptir. Zâhid ise dinin yalnızca dış kurallarına bağlı, aşktan anlamayan sofudur. Divan şairleri, özellikle rind tavrıyla, zâhidle sık sık alay eder.

Mecnûn ve Leylâ

Son olarak, sitemize adını veren ikili de divan şiirinin sembolleri arasındadır. Mecnûn aşkın son noktasına varmış âşığın, Leylâ da ulaşılmaz sevgilinin adıdır. Şairler kendilerini çoğu zaman Mecnûn’la karşılaştırır; Fuzûlî daha da ileri gider: “Mende Mecnûn’dan füzûn âşıklık isti’dâdı var / Âşık-ı sâdık menem Mecnûn’un ancak adı var” (gazelin tamamı). Hikâyenin kendisi için Leylâ ile Mecnûn özeti yazımıza bakabilirsiniz.

Sembolleri bilmek neden önemli?

Divan şiiri, okurla şair arasında paylaşılan bu ortak sözlük üzerine kuruludur. Şair “gül” dediğinde okur sevgiliyi, “pervane” dediğinde kendini ateşe atan âşığı hemen anlar. Şairin ustalığı da bu bilinen sembolleri yeni ve şaşırtıcı biçimlerde bir araya getirmesinde yatar. Sitemizdeki divan şiirlerinin çoğunda bulacağınız “Anlamı ve günümüz Türkçesi” bölümleri ve sözlükler, bu sembolleri tek tek açıklamaya yardımcı olur.

Bu sembollerin kullanıldığı edebî geleneği bütünüyle tanımak için “Divan edebiyatı nedir?” yazımıza göz atabilirsiniz.