Âşık Garip ile Şah Senem
Gurbetin sonunda gelen kavuşma
Köken: Halk hikâyesi
Âşık Garip ile Şah Senem, sazından başka bir şeyi olmayan bir âşığın, sevgilisine kavuşmak için gurbete düşmesini ve sonunda mutlu bir kavuşmayı anlatan halk hikâyesidir. Pek çok halk hikâyesinin aksine sonu mutlu biter. Tebriz’den Tiflis’e, Erzurum’dan Halep’e uzanan yolculuğuyla Kafkasya ve Orta Asya’da elliye yakın varyantı bilinen hikâye, Rus yazar Lermontov’dan Sovyet sinemacısı Paracanov’a kadar pek çok sanatçıya da ilham vermiştir.
Hikâyenin özeti
Tebrizli zengin bir tüccar olan Hoca Mesud ölünce oğlu, babasından kalan bütün serveti dolandırıcılara kaptırır ve hiçbir işte tutunamaz. Bir gece rüyasında bir güzel ona aşk badesi içirir; aynı gece Tiflis’te Şah Senem de aynı rüyayı görür. Delikanlı saz çalmayı öğrenir, sevgilisinin Tiflis’te olduğunu duyunca annesi ve kız kardeşiyle oraya gider. Kahvehanelerde saz çalıp söylemeye başlar ve adı “Âşık Garip” olur.
Şah Senem’in babası Hoca Sinan, kızı için kırk kese akçe başlık ister. Garip bu parayı kazanmak için gurbete çıkar; önce Erzurum’a, sonra Halep’e gider ve oradaki âşıklarla atışıp onları yener. Bu sırada Şah Senem’in öteki talibi Şah Velet, Garip’in gömleğini kana bulayıp Tiflis’e götürür ve onun öldüğünü söyler. Oğlunun öldüğüne inanan anne ağlamaktan kör olur.
Şah Senem, tüccarlarla Garip’e haber gönderir: Belirlenen süre içinde dönmezse Şah Velet’le evlendirilecektir. Haber Halep’te Garip’e ulaşır. Yolda Hızır ona yardım eder ve onu göz açıp kapayıncaya kadar Tiflis’e ulaştırır; Garip, Hızır’ın atının ayağının altından bir avuç toprak alır. Düğün gecesi Garip, âşık kılığında meclise girip sazını çalar; Şah Senem onu sesinden tanır. Kaçmaya çalışan Şah Velet yakalanır, ama Garip onu affedip kız kardeşini ona verir. Hızır’ın atının ayağının altından aldığı toprağı annesinin gözlerine sürünce annesinin gözleri açılır. Garip ile Şah Senem evlenir ve muradlarına ererler.
Karakterler
- Âşık Garip: Tebrizli, malını yitirmiş bir tüccar oğlu; sazıyla ve sözüyle ün kazanan âşık.
- Şah Senem: Tiflisli Hoca Sinan’ın kızı, Garip’in sevgilisi.
- Hoca Mesud: Garip’in babası.
- Hoca Sinan: Şah Senem’in babası.
- Şah Velet: Şah Senem’in öteki talibi; Garip’in öldüğü yalanını yayar.
- Hızır: Darda kalanlara yetişen, Garip’i sevgilisine kavuşturan kurtarıcı.
- Garip’in annesi ve kız kardeşi: Garip’in gurbetinde onu bekleyenler.
Hikâyenin kökeni ve versiyonları
Hikâyenin 16. yüzyılın ikinci yarısında oluştuğu kabul edilir. Araştırmacılar elliye yakın varyantını tespit etmiştir: Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Karakalpak, Uygur, Kazan Tatar, Karay ve Kabartay versiyonlarının yanında Ermeni ve Gürcü anlatımları da vardır. Anadolu’daki metinler daha çok yazılı, Azerbaycan’dakiler sözlü varyantlardır.
Versiyonlar arasında adlar ve mekânlar değişir. Kırım Karayları arasında anlatılan varyantta kahramanın adı Âşık Garip Mahmut, sevgilisinin adı Şah Sina’dır. Bir başka varyantta hikâye Mısır’da geçer; Uygur versiyonunda ise Garip bir vezirin, Şah Senem de Şah Abbas’ın çocuğudur.
Kültürdeki izleri
Hikâye, Kafkasya’da o kadar sevilmiştir ki Rus şairi Mihail Lermontov, 1837’de bölgede dinlediği bu hikâyeyi Aşık Kerib adıyla yazıya geçirmiştir. Gurbet, umut, sabır ve vefa temalarıyla, saz şairliği geleneğinin en sevilen hikâyelerinden biri olarak kalmıştır.
Opera ve sinema
- Opera: Zülfikar Hacıbeyov’un Aşıq Qərib operası 1910’ların ortasında Bakü’de sahnelendi.
- Sinema: Sergey Paracanov ile Dodo Abaşidze’nin yönettiği Aşık Kerib (1988), Lermontov’un anlatısından uyarlanmış ve Paracanov’un son tamamladığı film olmuştur.
Sitede ilgili içerikler
Kaynakça
- M. Emin Bars, “Âşık Garip Hikâyesinde Aşk-Âşık-Sevgili” (2014)
- M. Emin Bars, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 6 (2014)
- F. Şayhan, Kültür Araştırmaları Dergisi 29


