Semai ve Varsağı Nedir? Özellikleri, Farkları ve Örnekleri

Âşık edebiyatı denince akla ilk gelen nazım şekli koşmadır. Ama âşıklar sazlarıyla yalnızca koşma söylemez; 8’li hece ile kurulan, daha kısa dizeli ve daha oynak bir ezgiyle söylenen iki biçim daha vardır: semai ve varsağı. İkisi de koşmanın kardeşi sayılır. Onları koşmadan ayıran şey önce hece sayısı, sonra da söylendikleri ezgidir.

Semai nedir?

Semai, âşık edebiyatında 8’li hece ölçüsüyle söylenen ve kendine özgü bir ezgisi olan nazım şeklidir. Kelime Arapça “işitmek” kökünden gelir ve “kulağa hoş gelen, işitilerek öğrenilen” anlamını taşır; yani semai, kâğıttan okunmak için değil, sazla söylenip dinlenmek için yaratılmış bir şiirdir.

Semainin özellikleri

• 8’li hece ölçüsüyle söylenir. Duraklar çoğunlukla 4+4’tür. Hece ölçüsünü Hece ölçüsü nedir? yazımızda anlattık.
• Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı genellikle üç ile beş arasındadır.
• Kafiye düzeni koşmayla aynıdır: xaxa, bbba, ccca… İlk dörtlüğün ikinci ve dördüncü dizeleri kafiyelidir; sonraki dörtlüklerde ilk üç dize kendi arasında kafiyelenir, son dize ilk dörtlüğe bağlanır.
• Son dörtlükte âşığın mahlası geçer.
• Kendine özgü bir ezgisi vardır. Semai, koşmaya göre daha kısa nefesli, daha hareketli bir havayla söylenir.
• Konuları koşmayla aynıdır: aşk, ayrılık, doğa, gurbet, ölüm.

Semai örneği: Karacaoğlan, “Yeşil başlı gövel ördek”

17. yüzyılın büyük halk şairi Karacaoğlan‘ın bu şiiri, semainin yapısını çok açık gösterir:

Yeşil başlı gövel ördek
Uçar gider göle karşı
Eğricesin tel tel etmiş
Döker gider yare karşı

Telli turnam sökün gelir
İnci mercan yükün gelir
Elvan elvan kokun gelir
Yâr oturmuş yele karşı

Dizeleri hecelerine ayırınca 8’li ölçü hemen görülür: Ye-şil baş-lı / gö-vel ör-dek (4+4). İlk dörtlükte “göle karşı” ile “yare karşı” birbirine bağlanır; ikinci dörtlükte ilk üç dize “gelir” redifiyle kendi aralarında kafiyelenir, son dize ise yine “karşı” ile biter. Şiirin son dörtlüğünde Karacaoğlan kendi adını anar: “Fani Karacaoğlan fani / Veren alır tatlı canı.” Şiirin tamamı ve açıklaması şiir sayfasında.

Alevî-Bektaşî âşıkları da semai biçimini sık kullanmıştır. Pir Sultan Abdal‘ın Gel güzelim kaçma bizden şiiri de 8’li hece ve koşma kafiyesiyle kurulmuştur: “Söyleşelim halden hale / Dilleşelim dilden dile / Biz gezeriz elden ele / Taze açılmış gülüz biz.”

Varsağı nedir?

Varsağı, Güney Anadolu’da, Toroslar ve Çukurova çevresinde yaşamış Türkmen boyu Varsaklar‘ın adını taşıyan bir nazım şeklidir. Yapı bakımından semaiye çok benzer: O da 8’li hece ile söylenir, koşma gibi kafiyelenir ve son dörtlükte mahlas taşır. Onu semaiden ayıran, kendine özgü ezgisi ve söyleyişidir.

Varsağının özellikleri

• 8’li hece ölçüsüyle söylenir, dörtlüklerden oluşur ve kafiye düzeni koşmanınkine benzer.
• Kendine özgü, yiğitçe bir ezgisi vardır. Varsağının havası daha sert, daha meydan okuyan bir havadır.
• “Bre”, “hey”, “be” gibi seslenmeler sık kullanılır. Bu ünlemler şiire hem canlılık hem de erkekçe bir eda katar.
• Konuları çoğunlukla hayattan ve felekten şikâyet, yiğitlik ve gurbettir.
• Son dörtlükte âşığın mahlası geçer.
• Bu türün en güçlü temsilcisi olarak Karacaoğlan gösterilir. Çukurova’nın öteki büyük şairi Dadaloğlu da aynı coğrafyanın sert ve yiğitçe söyleyişini taşır.

Varsağı söyleyişine bir örnek

Karacaoğlan’ın felekten yakındığı şu şiir, 8’li hecesi ve şiirin ilk sözü olan “be” seslenmesiyle varsağıların bilinen söyleyişini çok iyi gösterir:

Be felek senin elinden
Hem yanarım hem ağlarım
Gece gündüz ağlar gözüm
Başımı döğer ağlarım

Şiirin son bölümünde mahlas da yerini alır: “Karacaoğlan düştü derde / Gece gündüz yanar narda.” Bütün dizelerin “ağlarım” redifiyle bitmesi, ezgiyle söylendiğinde bir yakarış gibi tekrarlanır. (Metin: Vikikaynak, “Felek Senin Elinden”.)

Semai, varsağı ve koşma arasındaki farklar

	Koşma	Semai	Varsağı
Ölçü	11’li hece	8’li hece	8’li hece
Kafiye	xaxa, bbba, ccca	xaxa, bbba, ccca	Koşmaya benzer
Ezgi	Koşma havası	Kendine özgü, hareketli semai havası	Kendine özgü, yiğitçe varsağı havası
Dikkat çeken özellik	Âşık şiirinin temel biçimi	Kısa dizeli, akıcı söyleyiş	“Bre”, “hey”, “be” seslenmeleri
Mahlas	Son dörtlükte	Son dörtlükte	Son dörtlükte

Kısacası koşma ile semaiyi ayıran asıl şey hece sayısıdır; semai ile varsağıyı ayıran ise ezgi ve edadır. Bu yüzden âşık geleneğinde bir şiirin “semai” mi “varsağı” mı olduğu, çoğu zaman hangi havayla söylendiğine bakılarak belirlenir.

Bunları da okuyun

Âşık şiirinin temel biçimini Koşma nedir? yazımızda, halkın ortak malı olan dörtlükleri Mâni nedir? yazımızda, uzun anlatı şiirlerini ise Destan nedir? yazımızda bulabilirsiniz. Halk şiirindeki aşkı da Halk şiirinde aşk yazımızda anlattık.