Taşlıcalı Yahyâ

Taşlıcalı Yahyâ'nın doğum tarihi ve yeri kesin olarak bilinmez. Arnavut asıllı Dukakin ailesine mensup olduğu için kaynaklarda Dukakinzâde diye de anılır; "Taşlıcalı" lakabını geldiği taşlık bölgeden almıştır. Kuzey Arnavutluk'tan devşirme yoluyla İstanbul'a getirildi ve Acemi Oğlanları Ocağı'nda yetişti.

Yeniçeri Ocağı'nda yayabaşı, ardından sipahi oldu. Ocağın kâtibi Şehâbeddin Bey'in yanında yetişti; Kemalpaşazâde gibi âlim ve şairlerin meclislerine katıldı. Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran ve Mısır seferlerine, Kanûnî'nin Bağdat seferine katıldı; Bağdat'ta Fuzûlî ile tanıştı. Hayâlî Bey'in eleştirileri yükselmesini engelledi. Rüstem Paşa'nın himayesinde Eyüp Vakfı mütevelliliği yaptı; daha sonra Rumeli'de İzvornik sancağına gönderildi ve bir daha İstanbul'a dönmedi. Son yıllarında Gülşenî tarikatına bağlandı.

Dîvân'ını üç kez düzenledi; son hâlinde 34 kaside ve 515 gazel bulunur. Kanûnî döneminde yazdığı beş mesnevi Hamse'sini oluşturur: İstanbul'da geçen Şâh u Gedâ, 1540-41'de tamamlanan Gencîne-i Râz, Mısır'da yazdığını söylediği Yûsuf u Züleyhâ, ahlâkî konuları işleyen Kitâb-ı Usûl ve Gülşen-i Envâr. Edirne ve İstanbul için birer Şehrengiz de yazdı. Dönemin siyasi şartlarında cesaret isteyen bir Şehzade Mustafa Mersiyesi kaleme aldı.

Kasidelerinin teşbib bölümlerindeki kahramanca ve canlı anlatımla dikkat çeker. Konuşma diline yakın, sade bir dil kullandı; atasözleri ve deyimlerden sıkça yararlandı. İlk gazelleri âşıkane, sonrakiler daha çok dinî, tasavvufî ve rindane bir hava taşır. Doksan yaşını aşmış olarak 1582'de öldü. Mezarı bugün Sırbistan sınırları içinde kalan, İzvornik yakınlarındaki Lozniçe'dedir.