Pir Sultan Abdal Şiirleri: Deyişleri, Nefesleri ve Anlamları

Pir Sultan Abdal, Alevî-Bektaşî şiirinin en güçlü seslerinden biridir. Deyiş ve nefeslerinde ilahi aşkı, Ehl-i Beyt sevgisini, ayrılığı, gurbeti ve haksızlığa karşı direnişi coşkulu bir Türkçeyle söyledi. Şiirleri yüzyıllardır cemlerde saz eşliğinde okunuyor, türkü olarak dilden dile dolaşıyor. Bu sayfada Pir Sultan Abdal’ın hayatı hakkında bilinenleri, şiirinin özelliklerini ve sitemizdeki şiirlerini bir arada bulacaksınız.

Pir Sultan Abdal kimdir?

Pir Sultan Abdal‘ın hayatı hakkında tarihî bir kaynak yoktur; bildiklerimiz şiirlerinden ve halk arasındaki anlatılardan gelir. 16. yüzyılın başlarında Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğduğu kabul edilir. Bir şiirindeki ifadeden asıl adının Haydar olduğu anlaşılır. Kendi söylediğine göre ailesi Horasan’dan Hoy’a, oradan da Sivas’a gelmiştir.

Bir halk anlatısına göre Pir Sultan, çocukken koyun güderken rüyasında elinde bir dolu (kadeh) ve bir elma tutan bir pir görür. Bu pirin Hacı Bektaş-ı Velî olduğu, ona “Pir Sultan” mahlasını verdiği anlatılır. Alevî geleneğine göre Sivas valisi Hızır Paşa tarafından hapsettirilmiş ve idam edilmiştir; anlatılarda Hızır Paşa’nın bir zamanlar onun yanında yetiştiği de söylenir. İdamının tarihi kesin değildir: Bazı araştırmacılar 1589-1590 yıllarını, bazıları ise Kanunî Sultan Süleyman ve Şah Tahmasb dönemini gösterir.

Birden fazla Pir Sultan

“Pir Sultan” ya da benzeri mahlasları kullanan başka şairler de yaşamıştır. Bu yüzden sonraki derlemelerde onun şiirleri öteki Pir Sultanların şiirleriyle karışmış, ona mal edilen metinlerin sayısı 400’ü aşmıştır. Araştırmacı Asım Bezirci, bunlardan 182’sinin Pir Sultan Abdal’a ait olduğunu belirlemiştir.

Pir Sultan Abdal’ın şiiri

• Biçimler: En çok koşma biçimini kullandı; semai de şiirlerinde önemli bir yer tutar. Yarım uyak ve redif, şiirlerinin ahengini güçlendirir.
• Nefesler: Cemlerde okunmak için söylenen şiirlerine nefes denir. Bu nefesler bugün de Alevî ve Bektaşî cemlerinde saz eşliğinde okunur.
• Temalar: Hz. Muhammed, Hz. Ali ve on iki imam sevgisi, ilahi aşk, ölüm, sevgi, dostluk, ayrılık, gurbet ve haksızlığa karşı direniş başlıca konularıdır.
• Dil ve söyleyiş: Halkın konuştuğu sade ve coşkulu bir Türkçeyle yazdı. Her şiirinde konu bütünlüğü dikkat çeker.

Pir Sultan Abdal’ı en çok Hatâî, ardından da Kaygusuz Abdal etkilemiştir. Anadolu Alevîleri arasında “yedi ulu ozan”dan biri sayılır; Hatâî ve Kul Himmet ile birlikte bu geleneğin en büyük üç şairinden biri olarak anılır.

Şiirlerinin derlemeleri

Pir Sultan Abdal’ın şiirlerini ilk kez 1929’da Sadettin Nüzhet Ergun derleyip yayımladı; bu kitapta 105 şiir yer alıyordu. Ergun’un kitabında dört nefes nota ile de kaydedilmiştir. Daha sonra Abdülbâki Gölpınarlı ile Pertev Naili Boratav (1943), Cahit Öztelli (1971), Asım Bezirci (1994) ve Nurettin Albayrak (2001) da şiirlerini derleyip yayımladı.

Sitemizdeki Pir Sultan Abdal şiirleri

Her şiirin sayfasında şiirin tamamı, günümüz Türkçesiyle açıklaması ve eski kelimelerin anlamları yer alıyor.

• Dostun bahçesine bir hoyrat girmiş: Pir Sultan Abdal’a atfedilen, türkü olarak da çok sevilen bir şiir.
• Gel güzelim kaçma bizden: Pir Sultan Abdal’ın Alevi-Bektaşi yolunu ve onun insanlarını anlattığı bir nefes.
• Gurbet elde bir hâl geldi başıma: Pir Sultan Abdal’a atfedilen bu koşma, gurbette dertlere düşmüş birinin kendi gözlerine seslenişidir: “Ağlama gözlerim, Mevlâ kerimdir” (Ağlama gözlerim, Allah cömerttir).
• Kul olayım kalem tutan ellere: Pir Sultan Abdal’a mal edilen ve türkü olarak çok sevilen koşma.
• Ne kadar bilirsen bilene danış: Pir Sultan Abdal’a mal edilen öğüt şiiri.
• Şu karşı yaylada göç katar katar: Pir Sultan Abdal’ın ayrılık ve göç üzerine yazdığı ünlü koşması.
• Şu karşıki karlı dağı gördün mü: Pir Sultan Abdal’ın dünyanın geçiciliği üzerine yazdığı, tasavvufi derinliği olan bir koşması.
• Taze karlar yağmış karın üstüne: Pir Sultan Abdal’a atfedilen, ayrılık ve kayıp üzerine yazılmış içli bir koşma.
• Yürü bre yalan dünya: Pir Sultan Abdal’ın dünyanın geçiciliğini ve yalancılığını anlatan ünlü nefesi.

Bunları da okuyun

• Alevî-Bektaşî şiiri
• Halk şiirinde aşk: Yunus Emre, Karacaoğlan ve Pir Sultan
• Halk şiirinde ölüm teması
• Koşma nedir?

Kaynakça

• Nurettin Albayrak, “Pîr Sultan Abdal”, TDV İslâm Ansiklopedisi
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü