Divan Edebiyatı Nedir? Özellikleri, Nazım Şekilleri ve Önemli Şairleri

Divan edebiyatı, Türklerin İslâm kültürü çevresinde geliştirdiği, yaklaşık altı yüz yıl boyunca saraydan medreseye, tekkeden konaklara kadar geniş bir çevrede yaşamış yazılı edebiyattır. Fuzûlî‘nin aşk gazelleri, Bâkî‘nin ihtişamlı beyitleri, Nedîm‘in Lâle Devri şarkıları bu edebiyatın ürünleridir. Bu yazıda divan edebiyatının ne olduğunu, temel özelliklerini, nazım şekillerini ve dönemlerine göre önemli şairlerini bulacaksınız.

Divan edebiyatı nedir?

Divan edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar Anadolu’da ve Osmanlı coğrafyasında, Arap ve Fars edebiyatlarının etkisiyle gelişen, aruz ölçüsüyle yazılmış klasik Türk edebiyatıdır. Adını, şairlerin şiirlerini topladıkları kitaba verilen divan kelimesinden alır. Bu edebiyat için “klasik Türk edebiyatı”, “eski edebiyat” ya da “yüksek zümre edebiyatı” adları da kullanılır.

Divan edebiyatı halk edebiyatıyla aynı dönemde, ama farklı çevrelerde yaşamıştır. Halk şiiri sazla, hece ölçüsüyle ve sade bir dille söylenirken, divan şiiri medrese eğitimi görmüş şairlerin elinde, aruzla ve Arapça, Farsça kelimelerle zenginleşmiş bir dille yazılmıştır. Bu iki gelenek arasında bir köprü kuran ise tasavvuf şiiridir.

Divan edebiyatının temel özellikleri

1. Aruz ölçüsü

Divan şiirinde hece ölçüsü değil, aruz ölçüsü kullanılır. Aruz, hecelerin uzunluğuna ve kısalığına dayanan bir ölçü sistemidir. “Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün” ya da “fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün” gibi kalıplarla ifade edilir. Türkçede uzun ünlü az olduğu için şairler, ölçüyü tutturmak için Arapça ve Farsça kelimelere sıkça başvurmuştur.

2. Nazım birimi beyittir

Divan şiirinin temel birimi beyittir, yani iki dizeden oluşan şiir parçası. Her beyit kendi içinde anlamca tamamlanır; bu yüzden bir gazelin beyitleri farklı konulardan söz edebilir. Bu özelliğe “parça güzelliği” denir: Şair şiirin bütününden çok her beytin kusursuzluğuna önem verir.

3. Mazmunlar ve kalıplaşmış imgeler

Divan şiirinde sevgili, âşık, rakip, gül, bülbül, mum, pervane, şarap, saki gibi kalıplaşmış imgeler kullanılır. Sevgilinin boyu selvi, yanağı gül, dudağı la’l, kirpikleri ok, kaşları yaydır. Bu ortak imgelere mazmun denir. Şairin ustalığı, herkesin bildiği bu imgelerle yeni ve şaşırtıcı bir söyleyiş bulmasında ortaya çıkar. Ayrıntılı bir anlatım için “Divan şiirinde semboller” yazımıza bakabilirsiniz.

4. Dil ve söyleyiş

Divan şiirinin dili, Türkçenin yanı sıra Arapça ve Farsça kelimeler ve tamlamalarla örülmüş bir dildir. Söz sanatlarına çok yer verilir: teşbih (benzetme), istiare, tevriye (bir kelimeyi iki anlamda kullanma), tenasüp, tezat, hüsn-i talil gibi sanatlar beyitlerin kurgusunu belirler.

5. Konular

Divan şiirinin başlıca konuları aşk, şarap, tasavvuf, dünyanın geçiciliği, din büyüklerine ve devlet büyüklerine övgüdür. Aşk çoğu zaman hem beşerî hem ilahî anlamda okunabilir: Sevgili kimi zaman bir güzel, kimi zaman Allah’tır. Sevgili soyut ve idealdir; şairler gerçek bir kişiyi değil, güzelliğin kendisini anlatır.

6. Divan tertibi

Şairler şiirlerini belli bir düzene göre bir araya getirir. Divan genellikle Allah’ı öven tevhid ve münâcât, Peygamber’i öven na’t ile başlar; ardından kasideler, gazeller ve diğer nazım şekilleri gelir. Gazeller çoğunlukla redif ve kafiyelerinin son harfine göre alfabetik olarak dizilir.

Divan edebiyatında nazım şekilleri

• Gazel: 5–15 beyitlik, en çok aşkı ve şarabı işleyen lirik şiir. Divan şiirinin en çok kullanılan biçimidir. Ayrıntılar için “Gazel nedir?” yazımız.
• Kaside: Din ya da devlet büyüklerini övmek için yazılan, 33–99 beyitlik uzun şiir. Fuzûlî’nin Su Kasidesi en ünlü örneklerdendir.
• Mesnevî: Her beyti kendi içinde kafiyeli, uzun manzum hikâye. Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn’u bu türün başyapıtlarındandır. Ayrıntılar için “Mesnevî nedir?” yazımız.
• Rubâi: Dört dizelik, felsefî ve tasavvufî düşünceleri işleyen kısa şiir.
• Kıta: İki beyitlik, kafiyesi ikinci ve dördüncü dizelerde olan kısa şiir.
• Murabba ve şarkı: Dörtlüklerle yazılan biçimler. Şarkı, bestelenmek için yazılır; Nedîm’in “Bir safâ bahşedelim” şarkısı en bilinen örneklerdendir.
• Terci-i bend ve terkîb-i bend: Bentlerden oluşan, felsefî ve toplumsal konuları işleyen uzun şiirler. Ayrıntılar için “Terci-i bend ve terkîb-i bend nedir?” yazımız.
• Müstezat, tuyuğ, muhammes: Daha az kullanılan diğer nazım şekilleri. Türklere özgü dört dizelik tuyuğu “Tuyuğ nedir?” yazımızda anlattık.

Yüzyıllara göre önemli divan şairleri

13. ve 14. yüzyıl: Kuruluş

Anadolu’da bilinen ilk divan şairi Hoca Dehhânî’dir. 14. yüzyılda Kadı Burhâneddin, Ahmedî ve Nesîmî gibi şairler bu edebiyatın temellerini attı. Kadı Burhâneddin, Türklere özgü dört dizelik tuyuğun en büyük ustasıdır; “Tohtamış ne ola yâ Aksak Temür” diye biten tuyuğu bugün de çok bilinir.

15. yüzyıl: Gelişme

Şeyhî‘nin Hüsrev ü Şîrîn mesnevîsi, Ahmed Paşa‘nın gazelleri ve Necâtî‘nin halk deyimleriyle zenginleşen şiirleri bu dönemin öne çıkan eserleridir. Necâtî’nin “döne döne” redifli gazeli bu dönemin ustalığını gösterir. Aynı yüzyılda Amasyalı Mihrî Hatun, “Ben umardım ki seni yâr-ı vefâdâr olasın” gibi gazelleriyle divan şiirine bir kadının sesini taşıdı.

16. yüzyıl: Klasik zirve

Divan şiirinin altın çağıdır. Bağdat’ta Fuzûlî, İstanbul’da “şairler sultanı” Bâkî, Kanunî’nin sevdiği şair Hayâlî bu yüzyılda yaşadı. Fuzûlî’nin şu beyti, divan şiirinin aşka verdiği değeri tek başına anlatır:

Aşk imiş her ne var âlemde
İlm bir kîl ü kâl imiş ancak

Reklam

(“Dünyada ne varsa aşkmış; ilim ise yalnızca dedikodudan ibaretmiş.”) Gazelin tamamı ve açıklaması için: Aşk imiş her ne var âlemde.

17. yüzyıl: Hikemî şiir ve Sebk-i Hindî

Kaside ve hicivde rakipsiz Nef’î, öğüt verici “hikemî” tarzın temsilcisi Nâbî ve Şeyhülislâm Yahyâ bu yüzyılın önemli şairleridir. İran’dan gelen ince hayallere dayalı Sebk-i Hindî üslubu da bu dönemde yaygınlaştı.

18. yüzyıl: Yerlileşme

Lâle Devri’nin şairi Nedîm, İstanbul’un mesire yerlerini, eğlencelerini ve günlük hayatını şiire taşıdı; buna “mahallîleşme” denir. Yüzyılın sonunda Şeyh Gâlib, Hüsn ü Aşk mesnevîsiyle divan şiirinin son büyük şaheserini yazdı.

19. yüzyıl: Son dönem

Kadın şairlerin en tanınmışlarından Leylâ Hanım, Keçecizâde İzzet Molla ve Enderunlu Vâsıf bu dönemde yaşadı. Mihrî Hatun’dan Leylâ Hanım’a divan şiirinin kadın seslerini “Divan edebiyatında kadın şairler” yazımızda tanıttık. Tanzimat’la birlikte Batı etkisinde yeni bir edebiyat doğdu; ama ilk Tanzimat şairleri de divan şiirinin biçimlerini kullanmaya devam etti. Bu dönüşümü Tanzimat edebiyatı yazımızda anlattık.

Divan edebiyatı ile halk edebiyatı arasındaki farklar

	Divan edebiyatı	Halk edebiyatı
Ölçü	Aruz	Hece
Nazım birimi	Beyit	Dörtlük
Dil	Arapça ve Farsça kelimelerle örülü	Sade Türkçe
Çevre	Saray, medrese, konak	Köy, kasaba, ordu, kahvehane
Aktarım	Yazılı	Sözlü, saz eşliğinde
Sevgili	Soyut, idealize edilmiş	Somut, gerçek
Başlıca biçimler	Gazel, kaside, mesnevî	Koşma, semai, varsağı, türkü

Halk şiirinin en yaygın biçimini “Koşma nedir?” yazımızda inceledik.

Divan şiirinin ölçüsünü, kalıplarını ve bir beytin nasıl ölçüldüğünü “Aruz ölçüsü nedir?” yazımızda örneklerle anlattık.

Sık sorulan sorular

Divan edebiyatı neden bu adı almıştır?

Şairlerin şiirlerini bir araya getirdikleri kitaba “divan” denir. Bu edebiyatın şairleri eserlerini divanlarda topladığı için edebiyata da bu ad verilmiştir.

Divan edebiyatı ne zaman başlar, ne zaman biter?

Anadolu’da 13. yüzyılda başlar. 1839 Tanzimat Fermanı’ndan ve özellikle 1860’tan sonra yerini Batı etkisindeki yeni edebiyata bırakır; ancak divan şiiri geleneği 20. yüzyılın başlarına kadar sürmüştür.

Divan edebiyatında hangi ölçü kullanılır?

Aruz ölçüsü kullanılır. Aruz, hecelerin uzunluk ve kısalığına dayanan bir ölçü sistemidir.

Divan edebiyatının en önemli şairleri kimlerdir?

Fuzûlî, Bâkî, Nef’î, Nâbî, Nedîm ve Şeyh Gâlib divan edebiyatının en büyük şairleri arasında sayılır. Bu şairlerin şiirlerini ve açıklamalarını divan şiiri sayfamızda bulabilirsiniz.