İkinci Yeni Nedir? Özellikleri, Şairleri ve Önemli Kitapları

1950’lerin ortasında Türk şiirinde yeni bir ses duyulmaya başladı. Kendilerini bir topluluk olarak tanımlamayan, çoğu birbirini tanımayan genç şairler, imgeye dayanan, anlamı kolayca ele vermeyen şiirler yazıyordu. Bu şiire bir süre sonra “İkinci Yeni” denildi. Bu yazıda adın nereden geldiğini, akımın şairlerini ve şiir anlayışını kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

İkinci Yeni adı nereden geliyor?

Adı koyan, şair ve yayıncı Muzaffer İlhan Erdost’tur. Erdost, 19 Ağustos 1956’da Son Havadis gazetesinde yayımlanan “İkinci Yeni” başlıklı yazısında bu adı ilk kez kullandı; aynı ay “Artı Bir” yazısında yeniden ele aldı. 23 Aralık 1956’da Pazar Postası‘nda çıkan “Bir Şey Söylemeyen Şiir” yazısından sonra bu şiir akımı artık bu adla anılır oldu. Ad, kendinden önceki “Birinci Yeni”ye, yani Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet’in Garip şiirine göre konmuştur.

Erdost’un 1956-1959 yılları arasında sorumlu yazı işleri müdürlüğünü yaptığı haftalık Pazar Postası, İkinci Yeni’nin en çok tartışıldığı yayın oldu. Cemal Süreya, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar ve Sezai Karakoç 1956’dan itibaren bu gazetede şiir yayımladı.

Bir topluluk mu, bir hava mı?

İkinci Yeni bir bildiriyle ya da ortak bir programla doğmadı. Cemal Süreya bunu “II. Yeni bir akım olarak doğmadı” sözüyle anlatır; şairlerin pek çoğu başlangıçta birbirini tanımıyordu. Süreya, İkinci Yeni’yi bir topluluktan çok bir güvercin sürüsüne benzetir. Bu nedenle İkinci Yeni’yi, ortak eğilimleri olan ama her biri kendi sesini koruyan şairlerin şiiri olarak düşünmek daha doğrudur. Nitekim Edip Cansever, akımın önde gelen şairlerinden sayılmasına rağmen kendisini bu akımın içinde görmediğini söylemiştir.

İkinci Yeni şiirinin özellikleri

• İmgenin öne çıkması. Şiir bir olayı anlatmaktan çok imgeler, duygular ve çağrışımlarla kurulur. Anlatıya ve açık hikâyeye karşı çıkılır, konunun ağırlığı azaltılır.
• Anlamın kapalılığı. İlhan Berk’in “anlamsızlığın anlamı” ilkesi, şiiri birden çok okumaya açık tutmayı amaçlar. Eleştirmenlerin “anlamsız” bulduğu bu şiirleri şairler kendi iç düzeni olan metinler olarak savundu.
• Dilde ve sözdiziminde yenilik. Geleneksel biçim ve sözdizimi kırılır; dil kurallarının dışına çıkılır, duyular ve algılar birbirine karıştırılır.
• Garip’e tepki. Garip şiirinin sade, gündelik ve konuşma diline yakın söyleyişi, şehirleşmenin ve sanayileşmenin getirdiği bunalımı anlatmakta yetersiz bulundu.
• Batı etkisi. Varoluşçuluk ve Batılı şairlerin yanı sıra Dadaizm ve gerçeküstücülük önemli kaynaklar arasında sayılır.

Akımın öncü şiirleri ve kitapları

İlhan Berk’in 1954’te yayımladığı “St. Antoine’nin Güvercinleri”, İkinci Yeni’nin ilk şiiri olarak gösterilir. Berk’in Galile Denizi (1958) ve Çivi Yazısı (1960) kitapları bu dönemin ürünleridir. Edip Cansever’in ilk iki kitabı İkindi Üstü (1947) ve Dirlik Düzenlik (1954) Garip etkisinde yazılmıştı; Yerçekimli Karanfil (1957) ile şairin İkinci Yeni’ye geçtiği kabul edilir. Umutsuzlar Parkı (1958) ve Petrol (1959) bunu izler.

Tepkiler ve etkiler

İkinci Yeni iki yandan da eleştirildi: Bir kesim bu şiiri toplumdan kopuk bulurken, bir başka kesim yeteneksizlikle suçladı. Buna rağmen akım, Türk şiirinde imgenin ve dilin olanaklarını genişletti. Etkisi yalnız şiirle sınırlı kalmadı; Tomris Uyar‘ın öykülerinde de İkinci Yeni şiirinin imgelerinden izler bulunduğu belirtilir. Uyar’ın kendisi, en çok Edip Cansever’in şiirinden yararlandığını söylemiştir.

İkinci Yeni’den önceki Türk şiirini Garip akımı yazımızda, dönemin genel çerçevesini ise Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı yazımızda bulabilirsiniz.

Kaynakça

• Gökçe Ulus (2020), “Cemal Süreya’nın Düzyazılarında Eleştirmen Duruşu”, Ankara Üniversitesi DTCF Türkoloji Dergisi, 24/2, s. 247-266 (DergiPark)
• Oğuz Gemalmaz, “Muzaffer İlhan Erdost: Sosyalizmi Seviyorum” (DergiPark, anma yazısı)
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Edip Cansever” maddesi, Dr. Esra Sazyek
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “İlhan Berk” maddesi, Prof. Dr. Tarık Özcan
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Tomris Uyar” maddesi, Gülben Kocabıçak