Köroğlu

Köroğlu, Türk dünyasının en yaygın halk destanının kahramanı ve bu destandaki şiirlerin söyleyicisi olarak bilinir. Nereli olduğu kesin değildir; Doğu Anadolu ve Azerbaycan rivayetleri, Türkmen rivayetleri ve İran'dan geldiğini ileri süren görüşler birbirinden ayrılır.

Tarihî Köroğlu'na dair en sağlam bilgiler Başbakanlık Arşivi'ndeki mühimme defterlerinde yer alır. 1580-1585 yıllarına ait sekiz belgede, Gerede'nin Soyuk (Sayık) köyünden Köroğlu Rûşen adlı birinin köy basma, yol kesme ve adam kaçırma gibi olaylara karıştığı, kadılara yakalanması için emir verildiği hâlde yakalanamadığı anlatılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1578'de İran seferi için Bolu çevresindeki askerlerin büyük kısmının cepheye gitmesi bu eşkıyalığa fırsat vermiştir. Köroğlu ve arkadaşları XVI. yüzyıl sonu ile XVII. yüzyıl başında Anadolu'da yaşamış, Celâlî sayılabilecek gerçek kişilerdir.

Hayatı üç safhada anlatılır: Bolu'da dört beş yıl süren eşkıyalık, Sivas-Tokat yolu üzerindeki Çamlıbel'de kervanlardan "yol bacı" alınan yıllar ve Osmanlı baskısı üzerine İran'a geçip Şah Abbas'ın hizmetine girdiği tahmin edilen son dönem. Destanda babasının Bolu Beyi'ne getirdiği tay yüzünden gözlerinin kör edilmesi ve Köroğlu'nun bunun öcünü alması, kır at, Ayvaz, Demircioğlu ve Kiziroğlu Mustafa Bey gibi kahramanlar ve ateşli silahın ("delikli demir") çıkışıyla mertliğin bozulması öne çıkan unsurlardır.

Şair Köroğlu hakkında ayrıca bilgi bulunmadığından, destan kahramanı ile şiirlerin sahibi aynı kişi kabul edilir. Destanındaki şiirlerde göçebe Türk toplumu ve yayla havası canlı biçimde yansır. Köroğlu hikâyeleri Balkanlar'dan Doğu Türkistan'a, Anadolu'dan Sibirya'ya kadar yayılmıştır; Pertev Naili Boratav'ın Köroğlu Destanı (1931) ve Behçet Mahir'den derlenen on beş kollu metin bu alandaki önemli yayınlardandır.