Ziya Gökalp

Ziya Gökalp, 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğdu. Asıl adı Mehmed Ziya'dır. Babası vilayet evrak müdürlüğü yapan ve vilayet gazetesini yöneten Tevfik Efendi, annesi Zeliha Hanım'dı. Diyarbakır'da askerî rüşdiye ve mülkî idadide okudu. 1895'te İstanbul'da Baytar Mektebi'ne girdi; 1898'de gizli toplantılara katıldığı gerekçesiyle tutuklandı ve okulunu bitiremedi.

1900'de Diyarbakır'da oturmaya mecbur edildi. 1908'de İttihat ve Terakki'nin Diyarbakır şubesinin kurucuları arasında yer aldı, 1909'da cemiyetin merkez heyetine seçildi. Selanik'te Genç Kalemler dergisinde yazdı ve 1911'de Türkiye'deki ilk sosyoloji derslerini verdi. 1912'de Ergani mebusu oldu; 1913–1919 arasında Dârülfünun'da sosyoloji okuttu. 1919'da tutuklanarak Limni ve Malta'ya sürüldü, 1921'de serbest kaldı. Diyarbakır'da Küçük Mecmua'yı çıkardı ve 1923'te Diyarbakır milletvekili seçildi.

Şiir kitapları Kızıl Elma (1914) ve Yeni Hayat (1918)'tır; masal ve oyunlardan oluşan Altın Işık (1923) da onundur. Fikir eserleri arasında Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak (1918) ve Türkçülüğün Esasları (1923) öne çıkar. Yaklaşık 130 şiir yazdı. 1911'den sonra aruzu bırakıp hece ölçüsünü kullandı ve halk şiiri biçimlerine yöneldi. Şiirlerinde Turan ülküsü, Orta Asya Türk tarihi, millî dayanışma ve Türkçülük düşüncesi işlenir; çocuklar için şiirler ve ilahiler de yazdı.

Gökalp daha çok fikirleriyle etkili oldu. Enis Behiç Koryürek ve Orhan Seyfi Orhon gibi şairlerin hece ölçüsüne yönelmesinde onun etkisi vardır. 25 Ekim 1924'te İstanbul'da öldü ve Divanyolu'ndaki Sultan II. Mahmud Türbesi'nin hazîresine gömüldü.