Lisân
Ziya Gökalp · Ziya Gökalp, ilk yayımı "Türke Göre Lisan" başlığıyla Tanin gazetesinde; metin: Vikikaynak, "Lisân"
Güzel dil Türkçe bize,
Başka dil gece bize.
İstanbul konuşması
En sâf, en ince bize.
Lisânda sayılır öz
Herkesin bildiği söz;
Ma’nâsı anlaşılan
Lûgate atmadan göz.
Uydurma söz yapmayız,
Yapma yola sapmayız,
Türkçeleşmiş, Türkçedir;
Eski köke tapmayız.
Açık sözle kalmalı,
Fikre ışık salmalı;
Müterâdif sözlerden
Türkçesini almalı.
Yeni sözler gerekse,
Bunda da uy herkese,
Halkın söz yaratmada
Yollarını benimse.
Yap yaşayan Türkçeden,
Türkçeyi incitmeden.
İstanbul’un Türkçesi
Zevkini olsun yeden.
Arapçaya meyletme,
İran’a da hiç gitme;
Tecvîdi halktan öğren,
Fasîhlerden işitme.
Gayınlı sözler emmeyiz,
Çocuk değil, mümeyyiz!
Birkaç dil yok Tûran’da,
Tek dilli bir kümeyiz.
Tûran’ın bir ili var
Ve yalnız bir dili var.
Başka dil var diyenin,
Başka bir emeli var.
Türklüğün vicdânı bir,
Dîni bir, vatanı bir;
Fakat hepsi ayrılır
Olmazsa lisânı bir.
Şiirin açıklaması
Ziya Gökalp'in Türkçenin sadeleşmesi üzerine yazdığı, yedili hece ölçüsüyle ve dörtlüklerle kurulmuş öğretici şiiridir. İlk olarak "Türke Göre Lisan" başlığıyla Tanin gazetesinde yayımlanmıştır. Şiir, Millî Edebiyat döneminde "Yeni Lisan" hareketinin dil anlayışını neredeyse bir program gibi özetler.
1-2. Türkçe güzel bir dildir, başka diller "gece" gibi karanlıktır. Örnek alınacak ağız İstanbul konuşmasıdır. Dilde öz sayılan, herkesin bildiği, anlamı sözlüğe bakmadan anlaşılan kelimedir.
3-5. Uydurma kelime yapılmamalı; Türkçeleşmiş kelimeler Türkçedir ve "eski köke tapmak" gereksizdir. Dil açık olmalı, düşünceye ışık tutmalı; eş anlamlı kelimelerden Türkçesi seçilmelidir. Yeni kelime gerekirse halkın kelime yaratma yolları izlenmelidir.
6-7. Yeni kelimeler yaşayan Türkçeden, Türkçeyi incitmeden yapılmalı; İstanbul Türkçesinin zevki yol gösterici olmalıdır. Arapçaya ve Farsçaya yönelmemeli, söyleyişi (tecvidi) halktan öğrenmelidir.
8-10. Son dörtlüklerde dil birliği, Gökalp'in Turan ülküsüyle birleşir: Türklüğün vicdanı, dini ve vatanı birdir; dili bir olmazsa hepsi dağılır.
Sözlük
- lisân
- dil
- lûgat
- sözlük
- müterâdif
- eş anlamlı
- yeden
- yol gösterici, kılavuz
- meyletmek
- yönelmek
- tecvîd
- doğru ve güzel okuma, söyleyiş
- fasîh
- sözü açık ve düzgün olan
- mümeyyiz
- iyiyi kötüden ayırt edebilen
- Tûran
- Türklerin yaşadığı ülkelerin tümü için kullanılan ad
- vicdân
- iç duygu, ortak bilinç
Düşüncenizi yazın