Aşk-ı Memnu: Konusu, Karakterleri ve Dizi Uyarlamaları

Aşk-ı Memnu, Halit Ziya Uşaklıgil‘in en tanınmış romanı ve Türk romanının dönüm noktalarından biridir. Boğaziçi’ndeki bir yalıda, yaşlıca bir adamla evlenen genç bir kadının ve evdeki yeğenle yaşadığı yasak aşkın hikâyesi, yüz yılı aşkın süredir okunuyor; televizyon uyarlamalarıyla da milyonlarca izleyiciye ulaştı. Bu yazıda romanın yazılışını, konusunu, kahramanlarını ve ekrana uyarlanışını anlatıyoruz.

Aşk-ı Memnu ne zaman yazıldı?

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü’ne göre roman, 9 Şubat 1899’da Servet-i Fünûn dergisinde tefrika edilmeye başlandı; 1899-1900 yılları arasında derginin 413-476. sayılarında yayımlandı ve 1901’de kitap olarak basıldı. Halit Ziya, romanın dilini 1939’da kendisi sadeleştirdi; Hilmi Kitabevi baskısındaki “Birkaç Söz” başlıklı önsözde bu sadeleştirmeden söz eder.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Halit Ziya’nın en olgun eserlerini Servet-i Fünûn döneminde verdiğini ve Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu ile Kırık Hayatlar romanlarıyla Türk romanının zirve eserlerini kazandırdığını belirtir. Romanın kitap baskısı 22 bölümden oluşur ve her şeyi bilen, kahramanların iç dünyasını da yansıtan ilahi bakış açısıyla anlatılır.

Aşk-ı Memnu’nun konusu

Roman, Firdevs Hanım ile kızlarının Boğaz’da yaptığı bir sandal gezintisiyle açılır. Bu gezintide karşılaştıkları Adnan Bey; zengin, saygın, eşini kaybetmiş, iki çocuklu bir İstanbul beyefendisidir. Yalısında çocukları Nihal ve Bülent, Fransız dadı Matmazel, hizmetkârlar ve yeğeni Behlül ile yaşar.

Adnan Bey, Firdevs Hanım’ın kızı Bihter’e evlenme teklif eder. Kendisinin ilgi gördüğünü sanan Firdevs Hanım karşı çıksa da Bihter, hem yalının sunduğu zengin hayatı hem de annesine inat etmeyi düşünerek teklifi kabul eder. Düğünden bir süre sonra Göksu’da verilen bir yemek romanın gidişatını değiştirir: Bihter, Adnan Bey’in kendisini mutlu edemediğini düşünmeye başlar ve hovarda Behlül’le aralarında yasak bir ilişki başlar.

İlişkiyi sezen Firdevs Hanım, kızının evliliğini kurtarmak için Behlül’ü bir evlilik planıyla yalıdan uzaklaştırmaya çalışır. Yalının sadık arabacısı Beşir ise gördüklerini içinde saklar; hastalığı ağırlaştıkça sırrın yükü de ağırlaşır. Sonunda gerçek Adnan Bey’e anlatılır ve roman, Bihter’in kendi hayatına son vermesiyle trajik bir biçimde kapanır. Adnan Bey ile kızı Nihal, yaşadıkları ihanetten sonra yalıyı eski hâline döndürmeye çalışır.

Aşk-ı Memnu’nun karakterleri

• Bihter: Genç, güzel ve tutkulu; zenginlik ve annesine duyduğu öfkeyle girdiği evlilikte aşkı başka yerde arayan kadın.
• Adnan Bey: Saygın, varlıklı, eşini kaybetmiş yalı sahibi; romanın sonunda ihanete uğrayan koca ve baba.
• Behlül: Adnan Bey’in yeğeni; eğlenceye ve zevke düşkün, sorumluluk almayan genç adam.
• Firdevs Hanım: Bihter’in annesi; kötü şöhretli, kızlarıyla bile rekabet eden bir kadın.
• Nihal ve Bülent: Adnan Bey’in çocukları; Nihal babasına çok düşkündür ve üvey annesini hiç kabullenmez.
• Beşir: Yalının sadık hizmetkârı; ihaneti öğrenen ve sonunda açıklayan kişi.

Roman neden önemli?

Eserler Sözlüğü, İnci Enginün’e dayanarak romanı eşsiz kılan şeyin kişilerin işlenişi, ayrıntıların zenginliği, tasvir ve tahliller olduğunu; Berna Moran’a dayanarak da Halit Ziya’nın tek ve somut bir evliliğin koşullar altında nasıl işlediğini anlamaya çalıştığını aktarır. Şerif Aktaş’ın ifadesiyle Aşk-ı Memnu, edebiyatımızda roman türünün yerleşmesinde büyük rol oynayan bir eserdir.

Aşk-ı Memnu dizi uyarlamaları

1975 TRT uyarlaması: Romanın ilk televizyon uyarlamasını Halit Refiğ, TRT için yönetti. İstanbul Modern’in kayıtlarına göre siyah-beyaz, yaklaşık 33’er dakikalık 6 bölümden oluşan yapımın oyuncuları arasında Müjde Ar, Salih Güney, Neriman Köksal, Çolpan İlhan ve Şükran Güngör vardı; Bihter rolü Müjde Ar’ın kariyerinin başlangıcı oldu. Bazı kaynaklar bu yapımın yılını 1974 olarak verir.

2008-2010 Kanal D uyarlaması: Ay Yapım’ın Kerem Çatay yapımcılığında hazırladığı, Hilal Saral’ın yönettiği, senaryosunu Ece Yörenç ile Melek Gençoğlu’nun yazdığı dizi 4 Eylül 2008 – 24 Haziran 2010 arasında 79 bölüm yayımlandı. Bihter’i Beren Saat, Behlül’ü Kıvanç Tatlıtuğ, Adnan Bey’i Selçuk Yöntem, Firdevs Hanım’ı Nebahat Çehre canlandırdı. Dizi Türkiye’nin en çok izlenen yapımlarından biri oldu ve pek çok dile dublajlanarak yurt dışında da yayımlandı. Romandan farklı olarak dizide yeni karakterler ve olaylar eklendi; bu yüzden romanı okuyanlarla diziyi izleyenlerin hatırladığı hikâye birçok noktada ayrılır.

Halit Ziya’nın eserlerinin sahneye taşınmasının daha eski bir örneği de vardır: Munis Faik Ozansoy, yazarın Kâbus adlı eserini uyarladı ve oyun 1959’da Ankara Devlet Tiyatrosu Küçük Sahne’de oynandı. Romanlardan uyarlanan öteki aşk hikâyeleri için Edebiyattan perdeye uyarlama aşklar yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü (Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Aşk-ı Memnu (Halit Ziya Uşaklıgil)” maddesi, Selenay Zor: tees.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı / Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Halit Ziya Uşaklıgil” maddesi: teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, “Munis Faik Ozansoy” maddesi (Kâbus uyarlaması): teis.yesevi.edu.tr
• İstanbul Modern, “Forbidden Love (Aşk-ı Memnu), 1975” film sayfası: istanbulmodern.org
• E. Ali Aydın, “Dizi Dizi İnciler II: Roman Uyarlamaları”, bianet, 2010: bianet.org
• “Aşk-ı Memnu (2008 TV series)”, Wikipedia: en.wikipedia.org