Kerem ile Aslı: Konusu, Kahramanları ve Türküleri

Türk halk edebiyatının en sevilen aşk hikâyelerinden biri olan Kerem ile Aslı, kavuşamayan iki sevgilinin yollara düşen hikâyesidir. Kerem’in sazı elinde, şehir şehir Aslı’yı araması ve sonunda “yanması”, Türkçeye “Kerem gibi yanmak” deyimini kazandırmıştır. Bu yazıda hikâyenin konusunu, kahramanlarını, yayıldığı coğrafyayı ve sahneden sinemaya uzanan izlerini anlatıyoruz.

Kerem ile Aslı ne zaman ve nerede doğdu?

Ahmet Özgür Güvenç’in aktardığına göre Ali Duymaz, hikâyenin 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başında Doğu Anadolu ve Güney Azerbaycan’da şekillendiğini düşünür. Kerem ile Aslı, âşıkların sazla ve sözle anlattığı, nesir ile şiirin iç içe geçtiği bir halk hikâyesidir; bu yüzden tek bir “asıl” metni yoktur, anlatıcıdan anlatıcıya değişen pek çok varyantı vardır.

Kerem ile Aslı’nın konusu

Varyantların ortak yapısını Güvenç, Duymaz ve Başgöz gibi araştırmacılara dayanarak şöyle özetler: Hikâye bir çocuksuzluk derdiyle başlar. Zenginlikte denk, ama dinleri ve milletleri farklı iki aile, kutsal sayılan kişilerin yardımıyla çocuk sahibi olur. Babalar, çocuklarından biri oğlan biri kız olursa onları evlendirmeye söz verir.

Yıllar sonra iki genç, kimi varyantlarda bir rüya ya da tesadüfle karşılaşır ve birbirine âşık olur. Ancak Aslı’nın keşiş olan babası sözünden döner ve kızını alıp uzaklara kaçırır. Kerem, sazı ve yol arkadaşı Sofu ile Aslı’nın peşine düşer; yolda karşılaştığı herkese, hatta dağlara, sulara, kuşlara Aslı’yı sorar. Hikâyede cansız varlıklar bile ona cevap verir, en büyük yardımcısı ise Hızır’dır. Yolculuk Erzurum, Kayseri ve Halep gibi şehirlerden geçer.

Sonunda iki sevgili kavuşacak gibi olur; fakat Aslı’nın babası kızına büyülü bir gömlek diktirmiştir. Gerdek gecesi gömleğin düğmeleri bir türlü çözülmez. Kerem derin bir “ah” çeker ve bu ahın ateşiyle yanar; Aslı da onun yanında yanar. Kimi varyantlarda keşiş ve karısı cezalandırılır, Sofu’yu da beyler evlendirir. Güvenç’in aktardığına göre bazı anlatılarda dinleyicilerin isteğiyle sevgililer diriltilir ya da hiç ölmez; Boratav da hamisinin tehdidiyle ya da bir dinleyicinin silah çekmesi üzerine sonu değiştiren anlatıcılardan söz eder.

Hikâyenin kahramanları

• Kerem: Aşkı uğruna yollara düşen, sazıyla derdini söyleyen âşık. Hikâyenin şiirlerinin büyük bölümü onun ağzından söylenir.
• Aslı: Kerem’in sevgilisi; babasının iradesiyle ondan uzaklaştırılan genç kadın.
• Keşiş: Aslı’nın babası; verdiği sözden dönerek iki sevgiliyi ayıran engel.
• Sofu: Kerem’in yol arkadaşı ve sırdaşı.
• Hızır: Darda kalan Kerem’e yol gösteren yardımcı.

Hikâyenin yayıldığı coğrafya

Duymaz’ın tespitlerine göre Kerem ile Aslı Anadolu’nun yanı sıra Azerbaycan, İran, Bulgaristan, Kırım, Dobruca, Türkmenistan ve Dağıstan’da anlatılmış; Ermeni ve Gürcü sözlü geleneğine de geçmiştir. İstanbul baskıları ve yazmaları Özbekler, Başkurtlar, Yomut ve Teke Türkmenleri arasında, Kırım’da, Selanik’te ve Manastır’da okunmuştur.

Hikâyeden doğan pek çok türkü bugün de söylenir. Vikikaynak’taki “Kerem ile Aslı anlatıları” kategorisinde, Kerem ile Aslı’yı ve öteki büyük aşkları birlikte anan “Aşka düşen âşık elbet kan ağlar” gibi anonim türküler yer alır; bu türkünün son bendinde “Leylâ Leylâ diye ağlayan Mecnun” da anılır.

Sahneden sinemaya Kerem ile Aslı

Hikâye, halk edebiyatının sınırlarını aşarak başka sanatlara da ilham verdi. Güvenç’in derlediği bilgilere göre:

• Karagöz: Nev-icâd oyunları arasında bir “Kerem ile Aslı” oyunu bulunur.
• Tiyatro: Tanzimat sonrasında hikâyeyi ilk kez sahneye taşıyan oyunu “A. F.” imzalı bir yazar yazdı; Fuad Hulûsi 1914’te manzum bir oyun kaleme aldı, Muhlis Sabahaddin’in “Bir Masal” revüsü de bu hikâyeden beslendi.
• Opera: Ahmet Adnan Saygun, librettosunu Salâhattin Batu’nun yazdığı üç perdelik “Kerem” operasını besteledi.
• Sinema: 1942’de senaryosunu Ragıp Şevki’nin yazdığı, Adolf Körner’in yönettiği bir film; 1971’de de Orhan Elmas’ın yazıp yönettiği bir film çekildi.
• Resim: Halk hikâyelerini resimleyen taş baskılar arasında Kerem ile Aslı sahneleri de vardır.

“Kerem gibi yanmak” ne demek?

Hikâyenin sonundaki yanma sahnesi, Türkçede çok sevip de kavuşamamanın, aşk acısıyla tükenmenin karşılığı olan “Kerem gibi yanmak” deyimini doğurmuştur. Kerem ile Aslı’yı Doğu’nun öteki büyük aşk hikâyeleriyle birlikte okumak için Leylâ ile Mecnûn ve Türk edebiyatının en ünlü 10 aşk hikâyesi yazılarımıza; aşk hikâyelerinin perdeye uyarlanması için de Edebiyattan perdeye yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Ahmet Özgür Güvenç, “Bir Halk Hikâyesi Parodisi, Bağlamından Kopan Bir Kahraman: Asrî Kerem”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 66, Eylül 2019, s. 237-260, DOI: 10.14222/Turkiyat4186: DergiPark
• Vikikaynak, “Kerem ile Aslı anlatıları” kategorisi ve “Aşka düşen aşık elbet kan ağlar” (anonim Çorum türküsü): tr.wikisource.org