Dede Korkut Hikâyeleri: 12 Hikâyenin Özeti, Konusu ve Kahramanları

Dede Korkut hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destanî hayatını anlatan on iki hikâyeden oluşur. Bayındır Han’ın, Salur Kazan’ın, Bamsı Beyrek’in, Deli Dumrul’un ve Tepegöz’ü öldüren Basat’ın hikâyeleri yüzyıllar boyunca ozanların dilinde yaşamış, sonra yazıya geçirilmiştir. Bu yazıda kitabı, Dede Korkut’u ve on iki hikâyenin her birini kısaca tanıtıyoruz. Her hikâyenin ayrıntılı özetine, ana fikrine, karakterlerine ve özgün metnine bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

Dede Korkut Kitabı nedir?

Dede Korkut Kitabı, Oğuzların kahramanlık hikâyelerini bir araya getiren eserdir. Dresden’deki yazmada eserin adı Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisan-ı Tâife-i Oğuzân, yani “Oğuz Taifesinin Diliyle Dedem Korkut Kitabı”dır. Kitap bir giriş bölümü ile on iki hikâyeden oluşur. Her hikâyeye boy denir.

Hikâyeler uzun süre sözlü olarak anlatılmış, XV. yüzyılın ikinci yarısında yazıya geçirildiği tahmin edilmektedir. Bu yüzden kitap, sözlü destan geleneği ile yazılı halk hikâyesi arasında bir köprü sayılır. Hikâyelerde göçebe Oğuzların yaylaya göçü, otağları, toyları, akınları, at ve av sevgisi, aile bağları ve inançları canlı bir biçimde görülür.

Dede Korkut kimdir?

Dede Korkut, Oğuzlar arasında yaşadığı kabul edilen yarı efsanevî bir bilgedir. Kitapta “dede” diye anılır; hem boyun büyüğü hem bilge hem de kopuz çalan bir ozandır. Hikâyelerde çocuklara ad koyar (Boğaç, Beyrek ve Basat’ın adlarını o verir), kız istemeye gider, Tepegöz’le anlaşma yapmak için elçi olur, beylere öğüt verir. Her hikâyenin sonunda gelir, “boy boylar, soy soylar”, hikâyeyi düzüp koşar ve dinleyenlere dua eder. Dede Korkut’un hayatı ve kitapta yer aldığı hikâyeler Dede Korkut sayfamızda.

Dede Korkut’un 12 hikâyesi

Aşağıdaki sıra, kitabın on iki hikâyeyi eksiksiz içeren Dresden nüshasındaki sıradır.

Sıra	Hikâye	Başlıca kahraman	Konusu
1	Dirse Han Oğlu Boğaç Han	Boğaç Han	Boğayı yenip adını alan oğul, iftiraya kanıp onu vuran baba ve oğlunu sütüyle iyileştiren anne.
2	Salur Kazan’ın Evinin Yağmalanması	Salur Kazan, Karacık Çoban	Kazan ava çıkınca yurdu basılır; Kazan, sapanıyla düşmanı durduran çobanla birlikte ailesini kurtarır.
3	Bamsı Beyrek	Bamsı Beyrek, Banu Çiçek	Düğün gecesi tutsak düşen Beyrek, on altı yıl sonra ozan kılığında dönüp nişanlısının düğününü bozar.
4	Kazan Bey Oğlu Uruz Bey’in Tutsak Olması	Uruz, Salur Kazan, Burla Hatun	Savaşı öğrensin diye ava götürülen Uruz babasının sözünü dinlemeyince tutsak düşer.
5	Duha Koca Oğlu Deli Dumrul	Deli Dumrul	Azrail’e meydan okuyan Dumrul, canına karşılık can ararken eşinin fedakârlığıyla kurtulur.
6	Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı	Kan Turalı, Selcan Hatun	Üç canavarı yenip Trabzon tekfurunun kızını alan Kan Turalı, dönüş yolunda onun sayesinde ölümden kurtulur.
7	Kazılık Koca Oğlu Yigenek	Yigenek	On altı yıldır tutsak olan babasını, Oğuz beylerinin yenemediği dev tekfuru yenerek kurtaran genç.
8	Basat’ın Tepegöz’ü Öldürmesi	Basat, Tepegöz	Oğuz’u haraca bağlayan tek gözlü devi, kardeşinin öcünü almak için tek başına giden Basat’ın yenmesi.
9	Begil Oğlu Emren	Emren, Begil	Babası yaralı yatarken yurdunu basan tekfuru Allah’a sığınarak yenen Emren.
10	Uşun Koca Oğlu Segrek	Segrek, Egrek	Varlığını yeni öğrendiği ağabeyini kurtarmak için gerdek gecesi yola çıkan kardeş.
11	Salur Kazan’ın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Çıkarması	Salur Kazan, Uruz	Kuyuda bile kâfiri övmeyen Kazan’ı, büyüyüp yiğit olan oğlu Uruz kurtarır.
12	İç Oğuz’a Dış Oğuz Asi Olup Beyrek’in Ölmesi	Beyrek, Salur Kazan, Aruz	Kazan’a isyan eden Dış Oğuz beylerine katılmayan Beyrek’in ölümü ve Kazan’ın öcü.

Dede Korkut hikâyelerinin ortak özellikleri

• Nazım ve nesir bir aradadır. Olaylar düz yazıyla anlatılır; kahramanların konuşmaları ise ritmik, şiirli soylamalarla verilir. “Görelim hanım ne soylamış” sözü bu bölümlerin habercisidir.
• Anlatıcı dinleyicisiyle konuşur. Hikâyeler “Hanım hey” diye başlar; anlatıcı zaman zaman dinleyiciye seslenir.
• Kalıp sözler tekrar eder. “At ayağı külüg, ozan dili çevük olur” (At ayağı çabuk, ozan dili çeviktir) sözü zamanın hızla geçtiğini anlatır. “Ak sakallı babanı ağlatma, ak bürçekli ananı bozlatma” gibi kalıplar birçok hikâyede geçer.
• Her hikâye bir duayla biter. Dede Korkut gelir, “Yom vereyim hanım” diyerek dinleyenlere hayır dua eder: “Yerli kara dağların yıkılmasın, gölgeli kaba ağacın kesilmesin…”
• Kahramanlar ortaktır. Bayındır Han, Salur Kazan, Kara Göne, Beyrek, Uruz, Deli Dündar ve öteki beyler birçok hikâyede birlikte görünür. Bu yüzden on iki hikâye, birbirine bağlı bir destan dünyası kurar.
• Kadınlar güçlü karakterlerdir. Banu Çiçek ata biner, ok atar, güreşir; Selcan Hatun zırh giyip savaşır; Burla Hatun ve Boğaç’ın annesi aileleri için kılıç kuşanır ya da yollara düşer.
• Eski inançlarla İslamî unsurlar bir aradadır. Peri kızları, tek gözlü dev, aslan tarafından büyütülen çocuk ve ad koyma geleneği ile abdest alıp namaz kılan, Allah’a yakaran kahramanlar aynı hikâyelerde yer alır.
• Ad, hünerle kazanılır. Oğuz’da bir oğlan baş kesip kan dökmedikçe ona ad konmaz; Boğaç adını boğayı yenince, Beyrek adını bezirgânları kurtarınca alır.

Dede Korkut Kitabı’nın nüshaları

Kitabın iki yazma nüshası bilinir. Dresden nüshası giriş bölümü ile on iki hikâyenin tamamını içerir ve 1815’te Heinrich Friedrich von Diez tarafından ilim dünyasına tanıtılmıştır. Vatikan nüshası ise Ettore Rossi tarafından Vatikan Kütüphanesi’nde bulunmuştur ve altı hikâye içerir. Kitap Türkiye’de ilk kez 1916’da Kilisli Rifat tarafından yayımlanmıştır; ancak bu baskı yalnızca Diez’in Dresden yazmasından çıkardığı Berlin kopyasına dayandığı için eksik ve hatalıdır.

Sitemizdeki hikâye sayfalarında yer alan özgün metinler, Vikikaynak’taki Dresden nüshası çeviriyazısından alınmıştır. Bu metinler kitabın yazıldığı Eski Anadolu Türkçesiyle, bugünkü harflerle okunur.

Bunları da okuyun

Türk destan geleneğinin genel özelliklerini Destan nedir? yazımızda anlattık. Dede Korkut’tan sonra gelişen halk hikâyelerinin en ünlüleri için Kerem ile Aslı ve Âşık Garip ile Şah Senem sayfalarımıza, hikâyede sık geçen ağıt türü için Ağıt nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynaklar: Vikikaynak, “Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisan-ı Tâife-i Oğuzân” (Dresden nüshası çeviriyazısı); Küre Ansiklopedi, “Dede Korkut” maddesi.