Şair
Nizâmî-i Gencevî
1141? – 1209 · Gence
Fars edebiyatının en büyük romantik mesnevî şairi; Leylâ vü Mecnûn'u da içeren Hamse'nin yazarı.
Hayatı
Nizâmî-i Gencevî (tam adıyla İlyas Yûsuf Nizâmî Gencevî), Encyclopaedia Britannica'ya göre 1141 dolaylarında Selçuklu topraklarındaki Gence şehrinde (bugün Azerbaycan'da) doğdu ve 1209'da yine Gence'de öldü. Küçük yaşta öksüz kaldı; bütün hayatını Gence'de geçirdi ve şehirden yalnızca bir kez, hükümdar bir prensle görüşmek için ayrıldı. Çeşitli hükümdar ve prenslerin himayesini gördü.
Britannica onu "Fars edebiyatının en büyük romantik destan şairi" olarak tanımlar. Firdevsî ve Senâî'den ilham aldı; Fars mesnevîsine konuşma diline yakın, gerçekçi bir üslup getirdi. Üslubunun özgünlüğü ve açıklığıyla sevilir, ama dile duyduğu tutku ile felsefi ve bilimsel birikimi şiirlerini sıradan okur için zorlaştırır. Kasidelerinden ve gazellerinden yalnızca birkaçı günümüze ulaşmıştır.
Asıl ünü, toplam otuz bin beyti bulan beş mesnevîden oluşan Hamse'sine dayanır: öğretici Mahzenü'l-esrâr, romantik Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, başyapıtı sayılan Heft Peyker ve Büyük İskender'i felsefi bir portreyle anlatan İskendernâme. Encyclopaedia Iranica'ya göre Leylâ vü Mecnûn'u 1188'de, Şirvanşah Ahsitan'ın isteği üzerine yazdı; şair, başka işleri olmasa eseri dört aydan kısa sürede bitireceğini söyler.
Nizâmî'nin Leylâ vü Mecnûn'u, Arap çöl hikâyelerini kesintisiz bir aşk romanına dönüştürdü ve Fars dilinde en çok taklit edilen mesnevîlerden biri oldu. Iranica, eserin elliyi aşkın nazire ve uyarlamasından söz eder; bunlar arasında Osmanlı Türkçesiyle yazılmış birçok Leylâ vü Mecnûn da vardır. Fuzûlî'nin ünlü mesnevîsi de bu geleneğin içinde doğmuştur. Ayrıntılar için Nizâmî'nin Hamse'si ve Leylâ ile Mecnûn'u kim yazdı? yazılarına bakabilirsiniz.
Nizâmî-i Gencevî hakkında yazılar
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, "Neẓāmī": https://www.britannica.com/biography/Nezami
- Encyclopaedia Iranica, "Leyli o Majnun (narrative poem)": https://iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
- Encyclopaedia Iranica, "Kamsa of Nezami": https://iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami