Nizâmî’nin Hamse’si: Beş Mesnevî ve Leylâ vü Mecnûn’un Doğuşu
Nizâmî-i Gencevî'nin Hamse'si nedir? Beş mesnevînin adları ve tarihleri, Leylâ vü Mecnûn'un 1188'de yazılışı ve Türk edebiyatına uzanan nazire geleneği.
Hamse, “beşli” demektir ve bir şairin yazdığı beş mesnevînin oluşturduğu bütüne verilen addır. Bu geleneğin kurucusu, Fars edebiyatının en büyük romantik mesnevî şairi sayılan Nizâmî-i Gencevî‘dir. Bugün Leylâ ile Mecnûn denince akla gelen hikâyenin edebî biçimini kazanması da Nizâmî’nin Hamse’si sayesinde olmuştur.
Nizâmî kimdir?
Encyclopaedia Britannica’ya göre Nizâmî, 1141 dolaylarında bugün Azerbaycan sınırları içindeki Gence’de doğdu ve 1209’da yine orada öldü. Küçük yaşta öksüz kaldı, bütün hayatını Gence’de geçirdi. Firdevsî ve Senâî’den ilham aldı; Fars mesnevîsine konuşma diline yakın, gerçekçi bir üslup getirdi ve Fars edebiyatının ilk büyük “dramatik” şairi oldu.
Hamse’yi oluşturan beş mesnevî
Britannica, Hamse’nin toplam otuz bin beyit tutan beş mesnevîden oluştuğunu belirtir. Encyclopaedia Iranica’nın aktardığı François de Blois kronolojisine göre eserlerin yazılış tarihleri şöyledir:
- Mahzenü’l-esrâr (Sırlar Hazinesi): Öğretici bir mesnevî; 1166’da ya da kısa süre sonra.
- Hüsrev ü Şîrîn: Romantik bir aşk destanı; 1176–1186 arasında tamamlandı, sonsözü 1186–1191 arasında eklendi. Hikâyenin Türk edebiyatındaki yolculuğu için Ferhat ile Şirin yazısına bakabilirsiniz.
- Leylâ vü Mecnûn: 1188; bazı eklemeler 1192’ye kadar uzanıyor olabilir.
- İskendernâme: Büyük İskender’in felsefi bir portresi; 1194 civarı.
- Heft Peyker (Yedi Güzel): Britannica’nın Nizâmî’nin başyapıtı saydığı mesnevî; 1197.
Britannica eserleri bu sırayla değil, geleneksel Hamse sırasıyla (Mahzenü’l-esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker, İskendernâme) sayar. Iranica, uygun hami bulmanın zorluğu yüzünden bazı eserlerin tamamlanması ile ithaf edilmesi arasında zaman geçtiğini de belirtir.
Leylâ vü Mecnûn nasıl yazıldı?
Iranica’ya göre Nizâmî Leylâ vü Mecnûn‘u 1188’de, Şirvanşah Ahsitan’ın isteği üzerine yazdı. Şairi bu işi üstlenmeye ikna eden oğlu olmuştu. Nizâmî, başka yükümlülükleri olmasa eseri “dört aydan kısa sürede” bitireceğini söyler. Mesnevî yaklaşık 4.600 beyit tutar; modern eleştirili basımlarda beyit sayısı 3.657 ile 4.583 arasında değişir.
Britannica’ya göre Nizâmî, Arap çöl şiirine dayanan ve birbirinden kopuk anekdotlar hâlinde dolaşan Leylâ ile Mecnûn hikâyelerini birleştirerek kesintisiz bir aşk hikâyesine dönüştürdü. Bu sayede hikâye, Arap halk anlatısından çıkıp Doğu edebiyatlarının en büyük aşk mesnevîlerinden birine dönüştü.
Hamse geleneği ve Türk edebiyatına etkisi
Iranica, Leylâ vü Mecnûn‘un Fars romanları arasında en çok taklit edilen eserlerden biri olduğunu belirtir: Hasan Zülfikârî 59 nazire sayar, S. Asadollayev bu konuda eser vermiş 80 şair adı verir, Bertels ise 14 Osmanlı Türkçesi Leylâ vü Mecnûn listeler. Türk edebiyatında bu geleneğin bir halkası da Fuzûlî‘nin Leylâ vü Mecnûn‘udur.
Hikâyenin Nizâmî’den Fuzûlî’ye uzanan yolculuğu için Leylâ ile Mecnûn’u kim yazdı?, mesnevî türünün özellikleri için Mesnevî Nedir? yazılarına bakabilirsiniz. Leylâ’nın modern Türk şiirinde nasıl yankılandığını görmek için Cenab Şahabeddin’in Aşkın Teranesi şiirini okuyabilirsiniz.
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Neẓāmī”: britannica.com
- Encyclopaedia Britannica, “Laylī wa Majnūn”: britannica.com
- Encyclopaedia Iranica, “Leyli o Majnun (narrative poem)”: iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica, “Kamsa of Nezami”: iranicaonline.org
Düşüncenizi yazın