Adalet Ağaoğlu: Hayatı, Dar Zamanlar Dörtlemesi ve Eserleri

Oyun, roman, öykü, deneme ve anı türlerinde eser veren Adalet Ağaoğlu, çağdaş Türk edebiyatının en üretken yazarlarından biridir. “Çağdaş Türk romanında zaman ustası” olarak da anılan yazar, asıl ününü romanlarıyla, özellikle de “Dar Zamanlar Dörtlemesi” ile kazandı.

Adalet Ağaoğlu kimdir?

Adalet Ağaoğlu 23 Ekim 1929’da Ankara’nın Nallıhan ilçesinde doğdu. Nüfus cüzdanındaki adı Fatma İnayet’ti; üniversitenin ikinci sınıfındayken mahkeme kararıyla adını Adalet olarak değiştirdi. Çocukluğunu ilkokulu bitirinceye kadar Nallıhan’da geçirdi, 1938’de ailesiyle Ankara’ya taşındı. Ankara Kız Lisesi’nden sonra Ankara Üniversitesi DTCF Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü 1951’de bitirdi. 1954’te mühendis Halim Ağaoğlu ile evlendi.

1951-1970 arasında Ankara Radyosu’nda ve TRT’de dramaturgluk ve yöneticilik yaptı; 1971’de kurumun özerkliğine el konulması üzerine TRT Radyo Dairesi Başkanlığı’ndan istifa etti. Ankara Meydan Sahnesi’nin kurucuları arasında yer aldı. 1970’ten sonra kendini tümüyle yazarlığa verdi. 14 Temmuz 2020’de öldü.

Oyun yazarlığı

Ağaoğlu edebiyat dünyasına 1946’da Ulus gazetesinde yazdığı tiyatro eleştirileriyle girdi ve yaklaşık yirmi yıl boyunca oyun yazdı. Evcilik Oyunu (1964) kadın-erkek ilişkileri ve geleneğin baskısı üzerinden toplumu eleştirir; Çatıdaki Çatlak sınıf ayrımını, Kozalar ise kendi küçük dünyalarına sıkışmış üç kadını anlatır. Üç Oyun ile 1974 Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü’nü aldı.

Dar Zamanlar Dörtlemesi

Yazarın ilk romanı Ölmeye Yatmak 1973’te yayımlandı. Roman, sosyoloji doçenti Aysel’in bir otel odasında geçirdiği 1 saat 27 dakikalık zaman diliminde, çağrışımlarla çocukluğuna, okul yıllarına ve Paris’teki öğrenciliğine dönmesini anlatır. Bu kitapla başlayan seri Bir Düğün Gecesi (1979) ve Hayır… (1987) ile sürdü, Dert Dinleme Uzmanı (2014) ile dörtlemeye dönüştü.

Bir Düğün Gecesi‘nin arka planında 12 Mart dönemi vardır. Eleştirmen Berna Moran, baştan sona iç konuşmalarla ilerleyen bu romanda “bağımsız iç konuşma yöntemi”nin Türk romanında ilk kez kullanıldığına dikkat çekmiştir. Hayır… Aysel’in hikâyesini 12 Eylül sonrasına taşır; Dert Dinleme Uzmanı ise isim, zaman ve mekânın belirsizleştiği, bireyin kendine yabancılaşmasını anlatan bir romandır.

Diğer romanları ve sinema

Fikrimin İnce Gülü (1976), köyünden Almanya’ya giden Bayram Ünal üzerinden Anadolu insanının değişen topluma yabancılaşmasını anlatır ve çağdaş bir Araba Sevdası olarak yorumlanır; roman 1993’te Tunç Okan tarafından “Sarı Mercedes” adıyla filme çekilmiştir. Yazsonu (1980) ile postmodern tekniklere yönelen yazar, Romantik Bir Viyana Yazı (1993) ile Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’nü ve Aydın Doğan Vakfı Roman Ödülü’nü kazandı.

Öyküleri

Yüksek Gerilim (1974) ile Sait Faik Hikâye Armağanı’nı alan Ağaoğlu’nu yazarlığa iten etkenlerin başında Sait Faik‘in “dürüst yönü” gelir. Öyküleri gerçekçi çizgiden modernist ve postmodernist ögelere uzanan bir gelişim gösterir. Eserlerinde tarihî arka plandaki toplumsal meseleleri sorgulayan tavrıyla Kemal Tahir‘den etkilendiği belirtilir.

Adalet Ağaoğlu’nun başlıca eserleri

• Roman: Ölmeye Yatmak (1973), Fikrimin İnce Gülü (1976), Bir Düğün Gecesi (1979), Yazsonu (1980), Üç Beş Kişi (1984), Hayır… (1987), Ruh Üşümesi (1991), Romantik Bir Viyana Yazı (1993), Dert Dinleme Uzmanı (2014)
• Öykü: Yüksek Gerilim (1974), Sessizliğin İlk Sesi (1978), Hadi Gidelim (1982), Hayatı Savunma Biçimleri (1997), Düşme Korkusu (2018)
• Tiyatro: Evcilik Oyunu (1964), Çatıdaki Çatlak (1969), Üç Oyun (1973), Çok Uzak Fazla Yakın (1991)
• Anı: Damla Damla Günler (4 cilt, 2004-2016)

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı / Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Adalet Ağaoğlu” maddesi, İsa Koyuncu: teis.yesevi.edu.tr