Şemsettin Sami: Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat’tan Kamûs-ı Türkî’ye

Tanzimat döneminin en çok yönlü adlarından Şemsettin Sami, hem uzun süre ilk Türk romanı kabul edilen Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat‘ın hem de Türkçenin temel sözlüklerinden Kamûs-ı Türkî‘nin yazarıdır. Romancı, oyun yazarı, gazeteci, çevirmen ve dil bilimci olarak elli dört yıllık ömrüne kırkın üzerinde eser sığdırdı.

Şemsettin Sami kimdir?

Şemsettin Sami 1850’de bugün Arnavutluk sınırları içinde kalan Fraşer’de doğdu; Arnavutluk’ta Sami Frashëri olarak tanınır. Dokuz yaşında babasını, on bir yaşında annesini kaybetti. Ağabeyinin himayesinde Yanya’da bir Rum okuluna devam etti ve 1870’te okulu bitirdiğinde Arapça, Farsça, Rumca, İtalyanca, Fransızca ve eski Yunanca öğrenmişti.

1871’de İstanbul’da Matbuat Kalemi’nde göreve başladı, gazetelerde çevirmenlik ve editörlük yaptı. Trablusgarp’ta, Rodos’ta ve Yanya’da çeşitli görevlerde bulundu; İstanbul’a dönünce Tercüman-ı Şark gazetesinin başyazarı oldu. 18 Haziran 1904’te öldü. Spor adamı Ali Sami Yen’in babasıdır.

Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat

1872’de yayımlanan Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat, Şemsettin Sami’nin ilk ve tek romanıdır. Bugün bu görüş değişmiş olsa da roman, uzunca bir süre Batılı tarzda yazılmış ilk telif Türk romanı kabul edildi. Eser Tanzimat roman ve tiyatrosunun temel tezlerinden olan evlilik hürriyeti üzerine kuruludur ve Batılı roman tekniğinin yanında geleneksel anlatının özelliklerini de taşır. Dönemin edebî özellikleri için Tanzimat Edebiyatı yazımıza bakabilirsiniz.

Oyunları ve çevirileri

Dumanoir ve Dennery’den çevirdiği İhtiyar Onbaşı 1873’te sahnelenerek yazara büyük ün kazandırdı. Telif oyunlarından Besa yahud Ahde Vefa, Arnavut kültüründeki yemin geleneğini; Seydi Yahya Endülüs’ü bir aşk hikâyesi içinde; Gave ise Şehname’den alınan bir konuyu işler. Victor Hugo’nun Sefiller‘ini çevirmeye girişti; tamamlanamayan bu çeviri, dönemde metne bağlı çeviri tartışmalarını başlattı. Daniel Defoe’nun Robinson‘unu da Fransızcadan Türkçeye aktardı.

Sözlükleri ve dil çalışmaları

Yazar asıl ününü dil çalışmalarıyla kazandı. Osmanlı devrinin en iyi Fransızca sözlüğü kabul edilen Kamus-ı Fransevî 1884’te yayımlandı. 1888’de fasiküller hâlinde çıkmaya başlayan Kāmusu’l-A’lâm, Türkçenin ilk ansiklopedisi kabul edilir. 1901’de tamamlanan Kamûs-ı Türkî ise Türkçenin ilk ilmî sözlüğü sayılır; önsözünde dilin adının “Türkçe” olduğu vurgulanır, konuşma dilinde yaşayan kelimelere yer verilir. Namık Kemal‘in dil üzerine önerilerinin bir sonucu olarak görülen bu çalışma, Türkçenin temel sözlüklerinden biridir.

Şemsettin Sami ayrıca Arnavutça dil bilgisi ve Latin harfli Arnavut alfabesi üzerine çalıştı; Kutadgu Bilig ve Orhun Abideleri üzerine de açıklamalı çalışmalar hazırladı.

Şemsettin Sami’nin başlıca eserleri

• Roman: Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat (1872)
• Tiyatro: Seydi Yahya (1874), Besa yahud Ahde Vefa (1875), Gave (1876)
• Çeviri: İhtiyar Onbaşı (1873), Galatée (1873), Sefiller (1878), Robinson (1885)
• Sözlük ve ansiklopedi: Kamus-ı Fransevî (1884), Kāmusu’l-A’lâm (1888-), Kamus-ı Arabî (1898), Kamûs-ı Türkî (1900-1901)

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı / Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Şemsettin Sami” maddesi, Doç. Dr. Dilek Çetindaş: teis.yesevi.edu.tr