Bilmece Nedir? Özellikleri, Yapısı ve Cevaplı Örnekler

“Uzun uzun odalar, birbirini kovalar.” Cevabı bulmak için biraz düşünmek gerekir: tren. Bir şeyi adını söylemeden, benzetmelerle anlatıp dinleyene buldurmaya çalışan bu kısa sözler bilmecedir. Bilmece, Türk halk edebiyatının hem eğlendiren hem düşündüren türlerinden biridir. Bu yazıda bilmecenin ne olduğunu, yapısını ve Anadolu’dan derlenmiş örneklerini bulacaksınız.

Bilmece nedir?

Aslı Büyükokutan Töret’in bilmeceler üzerine makalesinde Şükrü Elçin’e dayanılarak verilen tanıma göre bilmeceler, yakın ve uzak ilgilerle dolaylı biçimde anlatılan bir şeyi dinleyene buldurmayı amaçlayan “kalıplaşmış sözler”dir. Sorulan şey bir doğa olayı, bir hayvan, bir eşya ya da soyut bir kavram olabilir.

Bilmecenin farklı adları

Anadolu’da en yaygın ad “bilmece”dir. Töret’in derlediği bilgilere göre eski Türkçe kaynaklarda bilmece için “tabuzgu” sözü kullanılmıştır. Anadolu’da bunun yanında “bulmaca”, “tanımaca”, “tapmaca”, “atlı mesel” gibi adlar da yaşar; âşıkların manzum bilmecelerine “muamma”, divan şairlerininkine “lugaz” denir. Öteki Türk boylarında ise “tapmaca”, “matal”, “jumbak” ve Kazan Tatarlarında en yaygın olan “tabışmak” gibi adlar kullanılır.

Bilmeceler nasıl doğdu?

Bilmecelerin kökeni üzerine çeşitli görüşler vardır. Töret’in aktardığına göre bunlar arasında avcıların av hayvanlarının adını anmaktan kaçınması gibi ad yasakları (tabu), büyü ve oyun, bilgiyi sınama ve öğretme ihtiyacı ile yarışma geleneği sayılır. Bugün bilmecelerin başlıca işlevi eğlendirmek, zekâyı ve bilgiyi sınamak ve öğretmektir.

Bilmecenin yapısı ve özellikleri

• Manzum ya da mensur olabilir: Düzyazı biçimindeki bilmeceler de çoğu zaman ritimlidir; manzum olanlar iki, üç, dört dizelik ya da tekerleme gibi daha uzun biçimlerde görülür.
• Kafiye ve ahenk: Dörtlük bilmeceler çoğunlukla mâni gibi kafiyelenir; böylece kolay akılda kalır.
• Kalıp sözler: Bilmeceler sık sık “var / yok”, “… değil” gibi kalıplarla açılır ya da biter.
• Benzetme ve kişileştirme: Sorulan nesne bir gelin, bir öküz, bir oda ya da bir kuş gibi gösterilir; dinleyen bu benzetmenin arkasındaki gerçeği bulmaya çalışır.

Anadolu bilmecelerinden örnekler

Aşağıdaki örnekler Vikikaynak’taki Afyon, Amasya ve Çorum bilmeceleri derlemelerinden alınmıştır. Cevaba bakmadan önce bulmaya çalışabilirsiniz.

İzmir’den sandık gelir
Sandıkçılar bilmez onu
İçinde boncuk gelir
Boncukçular bilmez onu
(Cevap: Nar)

Gelir bir bir
Gider bir bir
Gelen gider
Giden gelmez
Bilin bu nedir?
(Cevap: Doğum ve ölüm)

Benim bir fırınım var,
Dört tane ekmek alır.
(Cevap: Ceviz)

Uzun oluk, dibi delik.
(Cevap: Baca)

Sarı öküz yattı kalkmaz,
Kara öküz gitti gelmez.
(Cevap: Ateş)

Gelin içeride, saçı dışarıda.
(Cevap: Mısır)

Uzunluğu urgan gibi,
genişliği yorgan gibi.
(Cevap: Yol)

Çarşıdan alınmaz, mendile konulmaz,
tadına doyulmaz.
(Cevap: Uyku)

Ana bir kız doğurur
Ne ayağı var ne başı var
Kız bir ana doğurur
Hem başı var hem ayağı
(Cevap: Tavuk ve yumurta)

Kepenek altında ak kuşlar.
(Cevap: Dişler)

Bilmeceler, sözlü kültürün öteki kısa türleriyle akrabadır. Mâni, ninni ve fıkra yazılarımız da ilginizi çekebilir.

Kaynakça

• Büyükokutan Töret, Aslı. “Kazan-Tatar Bilmeceleri ile Türkiye Sahası Bilmecelerinin Yapı Benzerlikleri Üzerine Bir Değerlendirme”, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(2), 2017, s. 271–285: DergiPark
• Vikikaynak, “Afyon bilmeceleri”, “Amasya bilmeceleri” ve “Çorum bilmeceleri” sayfaları: tr.wikisource.org