Edebiyat Akımları: Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Edebiyatına Etkisi

Edebiyat akımları, belli bir dönemde ortaya çıkan, sanatın ne olduğuna ve nasıl yapılması gerektiğine dair ortak bir anlayışı paylaşan yazar ve şairlerin oluşturduğu hareketlerdir. Klasisizmin akla ve ölçüye verdiği önem, romantizmin duyguya ve hayale, realizmin gözleme, sembolizmin müziğe ve telkine yönelişi, Batı edebiyatının yüzyıllar içindeki yolculuğunu gösterir. Bu akımlar Tanzimat’tan itibaren Türk edebiyatını da derinden etkiledi. Bu yazıda başlıca edebiyat akımlarını, temsilcilerini ve Türk edebiyatındaki yansımalarını anlatıyoruz.

Klasisizm (klasikçilik)

Klasisizm, 17. yüzyılda Fransa’da gelişti. Eski Yunan ve Latin edebiyatını örnek alan bu akıma göre sanatın amacı, akıl ve sağduyu ölçüleri içinde, insanın değişmeyen yönlerini anlatmaktır. Klasikler için güzel, doğru ve ölçülü olandır.

• Akla, sağduyuya ve ölçülülüğe önem verilir; aşırı duygu ve hayalden kaçınılır.
• Konular çoğunlukla eski Yunan ve Latin kaynaklarından alınır; insanın evrensel tutkuları işlenir.
• Tiyatroda zaman, yer ve olay birliği kurallarına uyulur; trajedide soylu kişiler, komedide halktan insanlar yer alır.
• Dil açık, kusursuz ve seçkindir.

Temsilcileri: Corneille ve Racine (trajedi), Molière (komedi), La Fontaine (fabl), La Bruyère. Akımın kurallarını Boileau, Şiir Sanatı (1674) adlı eserinde topladı.

Türk edebiyatında: Klasisizm Türk edebiyatına daha çok çeviriler yoluyla girdi. Şinasi’nin La Fontaine’den yaptığı fabl çevirileri ve Ahmet Vefik Paşa’nın Molière uyarlamaları bunun ilk örnekleridir.

Romantizm (coşumculuk)

Romantizm, 18. yüzyılın sonunda klasisizmin kurallarına bir tepki olarak doğdu ve 19. yüzyılın ilk yarısında bütün Avrupa’ya yayıldı. Romantikler için sanatın kaynağı akıl değil, duygu ve hayaldir.

• Duygu, hayal, coşku ve bireyin iç dünyası ön plandadır.
• Doğa sevgisi, yalnızlık, aşk, ölüm ve hüzün sık işlenen konulardır.
• Klasisizmin kuralları reddedilir; tiyatroda trajedi ile komedi birleştirilerek dram türü ortaya çıkar.
• Konular yerli ve millî tarihten, halk kültüründen alınır; Orta Çağ’a ve uzak ülkelere ilgi duyulur.
• Toplumsal sorunlara eğilinir; edebiyat zaman zaman bir mücadele aracına dönüşür.

Temsilcileri: Almanya’da Goethe (Genç Werther’in Acıları, 1774), Schiller ve Heine; İngiltere’de Wordsworth ve Coleridge (Lirik Baladlar, 1798), Lord Byron, John Keats ve Shelley; Fransa’da Victor Hugo ve Lamartine. Victor Hugo’nun Cromwell oyununa yazdığı önsöz (1827), Fransız romantizminin bildirisi sayılır.

Türk edebiyatında: Tanzimat edebiyatı büyük ölçüde romantizmin etkisindedir. Namık Kemal‘in İntibah (1876) romanı ve vatan şiirleri ile Abdülhak Hâmid‘in şiirleri bu etkinin en güçlü örnekleridir. Ayrıntılar için Tanzimat edebiyatı yazımıza bakabilirsiniz.

Realizm (gerçekçilik)

Realizm, 19. yüzyılın ortasında Fransa’da romantizme tepki olarak gelişti. Bilimdeki ilerlemelerin etkisiyle yazarlar, hayali değil, gözlemlenebilen gerçeği anlatmaya yöneldi.

• Gözlem ve belgeye dayanılır; olaylar ve kişiler gerçeğe uygun biçimde anlatılır.
• Yazar tarafsızdır, kendi duygu ve düşüncelerini esere katmaz.
• Kişiler, yaşadıkları çevreyle birlikte ayrıntılı olarak tasvir edilir.
• Roman ve hikâye en çok kullanılan türlerdir.

Temsilcileri: Fransa’da Balzac, Stendhal ve Flaubert (Madam Bovary, 1857); Rusya’da Tolstoy, Dostoyevski ve Turgenyev; İngiltere’de Dickens. Jane Austen‘ın Aşk ve Gurur‘u gibi romanları da gerçekçi romanın öncüleri arasında sayılır.

Türk edebiyatında: Gerçekçilik Servet-i Fünûn romanında olgunlaştı. Halit Ziya Uşaklıgil‘in Aşk-ı Memnu‘su bu akımın en başarılı örneklerindendir.

Natüralizm (doğalcılık)

Natüralizm, realizmin bilime daha sıkı bağlanmış bir devamıdır. Fransız yazar Émile Zola, Deneysel Roman (1880) adlı eserinde romancının bir bilim insanı gibi çalışması gerektiğini savundu. Natüralistlere göre insanın davranışlarını kalıtım ve çevre belirler.

• İnsan, deney yapılan bir varlık gibi incelenir; kalıtım ve çevrenin etkisi ön plandadır.
• Hayatın çirkin ve acı yönleri de olduğu gibi anlatılır.
• Kişilerin konuşmaları, çevrelerine ve kültürlerine uygun bir dille verilir.

Temsilcileri: Émile Zola, Goncourt kardeşler, Alphonse Daudet ve Guy de Maupassant.

Türk edebiyatında: Nâbizâde Nâzım’ın Karabibik ve Zehra adlı eserleri natüralizmin ilk etkilerini taşır. Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında da bu akımın izleri görülür.

Parnasizm

Parnasizm, 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da şiirde romantizme karşı gelişti. Adını 1866’da yayımlanan Le Parnasse contemporain (Çağdaş Parnas) antolojisinden alır. Parnasyenler, şiirde gerçekçiliğin karşılığı sayılabilecek nesnel ve kusursuz bir biçim aradı.

• “Sanat için sanat” anlayışı benimsenir; şiir bir amaca hizmet etmez.
• Şair duygularını gizler; nesnel ve tasvirci bir şiir hedeflenir.
• Biçim kusursuzluğuna, ölçü ve uyağa büyük önem verilir.
• Konular çoğunlukla eski uygarlıklardan, tarihten ve doğadan seçilir.

Temsilcileri: Théophile Gautier, Leconte de Lisle, José-Maria de Heredia ve Sully Prudhomme.

Türk edebiyatında: Servet-i Fünûn şairlerinin biçime verdiği önemde ve Tevfik Fikret‘in tasvirci şiirlerinde parnasizmin etkisi görülür. Yahya Kemal Beyatlı’nın şiiri de bu akımla ilişkilendirilir.

Sembolizm

Sembolizm, 19. yüzyılın son çeyreğinde Fransa’da parnasizme tepki olarak doğdu. Jean Moréas’nın 1886’da Le Figaro gazetesinde yayımladığı bildiriyle adını aldı. Akımın öncüsü, Kötülük Çiçekleri (1857) ile Charles Baudelaire’dir. Baudelaire’in Fransızcaya çevirdiği Edgar Allan Poe da sembolistleri etkileyen şairler arasındadır.

• Şiir açıkça anlatmaz, sezdirir ve telkin eder; anlam belirsiz ve çok katmanlıdır.
• Müzikaliteye çok önem verilir; şiir anlamdan çok ahenkle etki yaratır.
• Gerçek dünyanın ardındaki iç dünya, ruh hâlleri ve bilinçaltı işlenir.
• Akşam, sonbahar, alacakaranlık, su ve renk gibi imgeler sık kullanılır.

Temsilcileri: Baudelaire, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud ve Stéphane Mallarmé.

Türk edebiyatında: Türk şiirinde sembolizmin en önemli temsilcisi Ahmet Haşim‘dir. Merdiven, O Belde ve Bir Günün Sonunda Arzu gibi şiirleri bu akımın tipik özelliklerini taşır. Cenab Şahabeddin da sembolizmden etkilenmiştir.

Empresyonizm (izlenimcilik)

Empresyonizm, adını Claude Monet’nin İzlenim, Gün Doğumu (1872) tablosundan alan bir resim akımıdır. Edebiyatta, nesnelerin kendisini değil sanatçının üzerinde bıraktığı izlenimi anlatmak biçiminde yansıdı. Ahmet Haşim’in renk ve ışıkla kurulan şiirlerinde izlenimci bir bakış da vardır.

20. yüzyıl akımları

• Fütürizm (gelecekçilik): İtalyan şair Marinetti’nin 1909’da Le Figaro‘da yayımladığı bildiriyle başladı. Hızı, makineyi ve modern şehri yüceltti; geçmişin sanatını reddetti.
• Dadaizm: I. Dünya Savaşı sırasında, 1916’da Zürih’te Tristan Tzara ve arkadaşlarınca başlatıldı. Akla, mantığa ve geleneksel sanata bütünüyle başkaldırdı.
• Sürrealizm (gerçeküstücülük): André Breton’un 1924’te yayımladığı bildiriyle doğdu. Rüyayı, bilinçaltını ve akıl denetiminden çıkmış “otomatik yazı”yı sanatın kaynağı saydı.
• Egzistansiyalizm (varoluşçuluk): II. Dünya Savaşı yıllarında Jean-Paul Sartre ve Albert Camus gibi yazarların eserlerinde öne çıktı. Bireyin özgürlüğünü, yalnızlığını, kaygısını ve kendi varlığına anlam verme sorumluluğunu işledi.

Bu akımlar Türk edebiyatını özellikle Cumhuriyet döneminde etkiledi. Sürrealizmin izleri 1950’lerin İkinci Yeni şiirinde, varoluşçuluğun izleri ise dönemin roman ve hikâyelerinde görülür. Ayrıntılar için Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı yazımıza bakabilirsiniz.

Akımlar bir bakışta

• Klasisizm (17. yy): akıl, ölçü, eski Yunan ve Latin örnekleri
• Romantizm (18. yy sonu–19. yy): duygu, hayal, doğa, birey
• Realizm (19. yy ortası): gözlem, nesnellik, çevre tasviri
• Natüralizm (19. yy sonu): bilimsel yöntem, kalıtım ve çevre
• Parnasizm (19. yy ikinci yarısı): sanat için sanat, nesnel ve kusursuz biçim
• Sembolizm (19. yy sonu): telkin, müzikalite, iç dünya
• Sürrealizm (20. yy): rüya, bilinçaltı, otomatik yazı

Sık sorulan sorular

Batı edebiyatındaki ilk büyük akım hangisidir?

Kuralları belirlenmiş ilk büyük edebiyat akımı, 17. yüzyılda Fransa’da gelişen klasisizmdir.

Parnasizm ile sembolizm arasındaki fark nedir?

Parnasizm şiirde nesnelliği, açıklığı ve kusursuz biçimi savunur. Sembolizm ise anlamı açıkça söylemek yerine sezdirmeyi, müzikaliteyi ve şairin iç dünyasını öne çıkarır.

Tanzimat edebiyatı hangi akımdan etkilenmiştir?

Tanzimat edebiyatı ağırlıklı olarak romantizmden etkilenmiştir; dönemin sonlarına doğru realizm ve natüralizmin etkileri de görülmeye başlar.

Kaynakça

• Encyclopaedia Britannica, “Classicism”, “Romanticism”, “Realism”, “Naturalism”, “Parnassian”, “Symbolism” ve “Surrealism” maddeleri
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Servet-i Fünûn” ve “Tanzimat” maddeleri