Ferhat ile Şirin: Hikâyenin Kökeni, Ferhat ve Türk Edebiyatındaki Yeri

Ferhat ile Şirin, Doğu edebiyatlarının en bilinen aşk hikâyelerinden biridir. Hikâyenin kökü, Sâsânî hükümdarı Hüsrev Perviz ile Şirin’in aşkını anlatan İran kaynaklı Hüsrev ü Şîrîn anlatısına dayanır; Ferhat bu anlatıya sonradan katılan üçüncü kahramandır. Zamanla Ferhat’ın imkânsız aşkı öyle sevildi ki, hikâye Türk edebiyatında çoğu zaman onun adıyla, “Ferhat ile Şirin” olarak anılır oldu.

Hikâyenin kökeni

Mustafa Güneş’in Şeyhî üzerine yazdığı makaleye göre hikâyenin kahramanları, 596–628 yılları arasında hüküm süren Sâsânî hükümdarı Hüsrev Perviz ile Ermeni hükümdarı Mehin Banu’nun yeğeni Şirin’dir. Tarihî kaynaklar Şirin hakkında pek az bilgi verir. Hikâye ilk kez Firdevsî’nin Şehnâme‘sinde anlatılmış, ardından Senâî tarafından işlenmiştir.

Hikâyeye asıl biçimini veren, Nizâmî-i Gencevî’nin hicrî 576 yılında tamamladığı 6512 beyitlik Hüsrev ü Şîrîn mesnevisidir. Bu eser kendisinden sonraki şairleri derinden etkiledi. Ferhat da edebiyatta ilk kez Nizâmî’nin mesnevisinde, Şirin’i sevdiği için Hüsrev’in yolundan çekmek istediği bir rakip olarak görünür.

Ferhat kimdir?

Ferhat’ın tarihî kimliği bilinmez. Sonraki eserlerde genellikle su yolları yapmasıyla tanınan usta bir mühendis-mimar ya da nakkaş olarak anlatılır; milliyeti ve toplumsal konumu ise şairden şaire değişir. Ferhat’ı Ferhat yapan özellik, Şirin’e duyduğu aşk uğruna Bîsütun dağını külüngüyle delmeye girişmesidir. Uzak meralardan Şirin’e süt getirmek için bir ark kazdığı da anlatılır; bu yüzden ona “süt çeşmesinin yapıcısı” anlamında “bennâ-yı çeşme-i şîr” de denir.

Türk edebiyatında Ferhat ile Şirin

Hikâye Türk şairleri tarafından da defalarca yazıldı. Bunların en önemlilerinden biri, Kütahyalı Şeyhî‘nin 1421–1430 yılları arasında yazıp II. Murad’a sunduğu Hüsrev ü Şîrîn‘idir. Güneş’e göre Şeyhî eseri bitiremeden ölmüş, yeğeni Cemâlî 109 beyitlik bir ek (zeyl) yazmıştır. Şeyhî, Nizâmî’ye göre Behrâm-ı Çûbîn’le yaşanan siyasi çatışmaya daha geniş yer verir.

Çağatay sahasında Ali Şîr Nevâî’nin Ferhâd ü Şîrîn‘i, hikâyeyi Ferhat’ı merkeze alarak anlatan ünlü bir mesnevidir; eser Gönül Alpay tarafından inceleme ve metin olarak yayımlanmıştır. Faruk K. Timurtaş’ın çalışmalarında Ârifî’nin Ferhadnâme‘si gibi başka Türkçe manzum örnekler de ele alınır. Hikâyenin halk edebiyatında da masal ve halk hikâyesi biçiminde varyantları vardır.

Divan şiirinde Ferhat

Divan şiirinde Ferhat, imkânsız işlere girişen ve sevgilisine kavuşamadan ölen âşığın simgesidir. “Bîsütûn-ı mihnet” (sıkıntı dağı) gibi tamlamalar onun çilesini anlatır. Şairler Bîsütun’da açan laleleri Ferhat’ın dökülen kanına ya da yanan gönlünün ateşine benzetir. Bu yönüyle Ferhat, Mecnun gibi aşkın bedelini hayatıyla ödeyen âşıkların en bilinen örneklerinden biridir.

İlgili sayfalar

• Leylâ ile Mecnûn’u kim yazdı? Nizâmî’den Fuzûlî’ye
• Divan şiirinde semboller: gül, bülbül, mum, pervane
• Şeyhî
• Leylâ ile Mecnûn: Özeti ve karakterleri

Kaynakça

• Mustafa Güneş, “Kütahyalı Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Kütahya Özel Sayısı (Kasım 2014), s. 1–6: dergipark.org.tr
• Faruk K. Timurtaş, “İran Edebiyatında Husrev ü Şirin ve Ferhad ü Şirin Yazan Şairler” (DergiPark): dergipark.org.tr
• Küre Ansiklopedi, “Ferhad”: kureansiklopedi.com
• Ali Şîr Nevâî, Ferhâd ü Şîrîn: İnceleme-Metin, haz. Gönül Alpay, Ankara 1975.