Realizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Edebiyatındaki Yeri
Realizm (gerçekçilik) akımının doğuşu, özellikleri, Balzac ve Flaubert'ten Tolstoy'a temsilcileri, natüralizmle farkı ve Türk edebiyatındaki gelişimi.
Realizm (gerçekçilik), 19. yüzyılda romantizme tepki olarak doğan bir edebiyat akımıdır. Encyclopaedia Britannica’ya göre bilinçli bir realizm programı 1850’lerde Fransa’da, ressam Gustave Courbet’nin estetiğinden ilham alarak ortaya çıktı. Akım, gündelik hayatı tarafsız, nesnel ve dikkatli bir gözlemle anlatmayı amaçlar.
Realizmin özellikleri
- Gözlem ve nesnellik: Britannica, realizmin tarafsızlığı, nesnelliği ve doğru gözlemi öne çıkardığını belirtir.
- Sıradan insan: Champfleury, 1857’de yayımlanan Le Réalisme adlı kitabında romanın kahramanının olağanüstü bir figür değil, sıradan bir insan olması gerektiğini savundu.
- Gündelik hayat: Olağan olan, abartısız ve duygusal taşkınlıktan uzak bir dille anlatılır.
- Ölçülü toplumsal eleştiri: Toplumsal koşullar, yazarın sesini öne çıkarmadan, gözleme dayalı bir eleştiriyle gösterilir.
Dünya edebiyatında realizm
Britannica, Honoré de Balzac’ı Fransız toplumunu bütünüyle anlatmayı amaçlayan İnsanlık Komedyası (La Comédie humaine) ile realizmin başlıca öncüsü sayar. Akımın başyapıtı olarak Gustave Flaubert’in Madame Bovary‘si (1857) gösterilir; Flaubert’in Duygusal Eğitim‘i (1870) ve Goncourt kardeşlerin Germinie Lacerteux‘ü (1864) de önemli realist eserlerdendir. Fransa’da Guy de Maupassant, İtalya’da Giovanni Verga akımın temsilcileri arasındadır.
Realizmin ilkeleri 1860’lar ve 1870’lerde Avrupa edebiyatının ana akımına girdi. İngiltere’de George Eliot, Charles Dickens ve Anthony Trollope; Rusya’da Ivan Turgenyev, Lev Tolstoy ve Fyodor Dostoyevski; Amerika’da William Dean Howells romanlarına realist öğeler kattı.
Realizm ve natüralizm
Natüralizm, 19. yüzyılın sonlarında realizmden doğan ve gerçekliği daha da seçimsiz, ahlaki yargıdan uzak biçimde aktarmaya çalışan bir koldur. Britannica’ya göre natüralizm bilimsel determinizmi esas alır ve insanın fizyolojik yanını öne çıkarır; en önemli temsilcisi Thérèse Raquin‘in yazarı Émile Zola’dır.
Türk edebiyatında realizm
Mecnun Kandemir’in incelemesine göre Türk edebiyatında realizmle ilgili ilk düşünceler Tanzimat döneminde görülür. Namık Kemal ile Ahmet Mithat Efendi romanı “imkân dahilinde” olanı anlatan bir tür olarak tanımladılar. Ancak bu dönemin gerçekçiliği, bir akımın kuramsal ilkelerine dayanmaktan çok, hayata sadakat ve hayalî anlatıdan uzaklaşma isteği olarak kaldı.
Realizm Türkçeye ilk kez Beşir Fuat’ın 1885’te yayımlanan Victor Hugo adlı kitabında “hakikiyyûn” terimiyle girdi; Beşir Fuat romantizmi eleştirirken realizm ile natüralizmi birbirinden ayırmadı. İki akımı ilk kez ayıranlar, realizm için “hakikiyye”, natüralizm için “tabiiyye” terimlerini kullanan Edebiyat-ı Cedide yazarlarıdır. Nabizade Nâzım Karabibik‘te realizmi insan olaylarını “sırf insan bakış açısından” incelemek olarak tarif etti.
Halit Ziya Uşaklıgil, 1891 tarihli Hikâye adlı kuramsal çalışmasında realizmi romantizme tercih etti. Kandemir’e göre realizmin bir anlatım yöntemi olarak Türk romanına yerleşmesi, Aşk-ı Memnu (1899) ile gerçekleşti. Cumhuriyet döneminde ise gerçekçilik Anadolu’ya yöneldi: Sabahattin Ali’nin Kuyucaklı Yusuf‘u Anadolu hayatını gerçekçi bir bakışla anlatan ilk romanlardan biri olarak anılır; toplumcu gerçekçi hikâyenin gelişimini Sadri Ertem ve Kemal Bilbaşar yazımızda okuyabilirsiniz.
İlgili sayfalar
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Realism (literature)”: britannica.com
- Encyclopaedia Britannica, “Realism – The novel”: britannica.com
- Mecnun Kandemir, “Cumhuriyet Dönemi Öncesinin Roman Algısına Gerçekçilik Odaklı Bir Bakış”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 22/1 (2018), s. 99–115: dergipark.org.tr
- Murat Baran Akkuş, “A Demand for Narrative: Reading Sabahattin Ali’s Novel Kuyucaklı Yusuf as a Quest for Identity”, SEFAD, 51 (2024): dergipark.org.tr
Düşüncenizi yazın