Gazel Nedir? Özellikleri, Bölümleri ve Ünlü Örnekleri

Gazel, divan şiirinin en çok sevilen ve en çok yazılan nazım biçimidir. Aşkı, sevgilinin güzelliğini, ayrılığın acısını, şarabı ve hayatın geçiciliğini anlatan kısa lirik şiirlerdir. Fuzûlî, Bâkî ve Nedîm gibi büyük şairlerin ünü büyük ölçüde gazellerine dayanır. Bu yazıda gazelin tanımını, yapısını ve terimlerini sitemizdeki örnekler üzerinden anlatıyoruz.

Gazel ne demek?

Kelime Arapçadır ve kaynaklarda “kadınlarla sevgi üzerine söyleşmek, sevgiliye güzel sözler söylemek” anlamıyla açıklanır. Arap şiirinde kasidelerin aşkı anlatan giriş bölümlerinden doğduğu, zamanla bağımsız bir şiir türüne dönüştüğü kabul edilir. Fars edebiyatında Sa’dî ve Hâfız ile zirveye ulaşmış, Türk edebiyatına da İran yoluyla geçmiştir.

Gazelin özellikleri

• Beyitlerle yazılır. Beyit, iki dizeden (mısradan) oluşan şiir birimidir.
• Beyit sayısı genellikle 5 ile 15 arasındadır; en çok 7 ve 9 beyitlik gazeller yazılmıştır.
• Kafiye düzeni kasidedeki gibidir: aa, ba, ca, da… İlk beyitin iki dizesi kendi arasında, sonraki beyitlerin ikinci dizeleri de ilk beyitle kafiyelidir.
• Aruz ölçüsüyle yazılır; bütün dizeler aynı kalıbı izler.
• Konusu çoğunlukla aşk, güzellik, şarap, ayrılık ve dünyanın geçiciliğidir. Tasavvufi gazellerde aşk, Allah’a duyulan aşkın sembolüdür.
• Beyitler anlamca bağımsız olabilir. Her beyit kendi içinde tamamlanmış bir düşünce taşır; bu yüzden gazeller çoğu zaman “inci dizisi”ne benzetilir.

Gazelin bölümleri ve terimleri

Matla

Gazelin ilk beytidir; iki dizesi de kafiyelidir. Şiirin ölçüsünü, kafiyesini ve redifini belirler. Fuzûlî’nin ünlü gazelinin matlaı şöyledir:

Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem’i yanmaz mı

Burada “-anmaz” kafiye, “mı” ise rediftir. Redif bazen bütün bir söz öbeği olabilir: Ahmed Paşa’nın bir gazelinde her beyit, “nicesin hoş musun safâca mısın” (nasılsın, iyi misin, keyfin yerinde mi) sözüyle biter. Gazelin tamamını bu sayfada okuyabilirsiniz.

Hüsn-i matla

Matladan sonra gelen ve onun gibi iki dizesi de kafiyeli olan ikinci beyittir. Her gazelde bulunmaz.

Makta

Gazelin son beytidir. Şair adını (mahlasını) genellikle bu beyitte söyler. Aynı gazelin maktaı:

Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bu ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı

Mahlas

Şairin şiirlerinde kullandığı takma addır. Mehmed bin Süleyman “Fuzûlî”, Mahmud Abdülbâkî “Bâkî”, Ahmed “Nedîm” mahlasını kullanmıştır. Mahlasın geçtiği beyte mahlas beyti denir ve bu çoğunlukla makta beytidir.

Beytü’l-gazel (taç beyit)

Gazelin en güzel, en çok bilinen beytine verilen addır. Ezberlenip dilden dile dolaşan, bazen gazelin kendisinden daha çok tanınan beyit budur.

Gazel çeşitleri

• Yek-âhenk gazel: Bütün beyitleri aynı güzellikte, aynı düzeyde olan gazel.
• Yek-avaz gazel: Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen gazel.
• Müselsel gazel: Beyitleri birbirine anlamca bağlı olan, bir zincir gibi ilerleyen gazel.
• Âşıkane, rindane, tasavvufi, hikemî gazel: Konusuna göre yapılan ayrımlar: aşk, hayatın tadını çıkarma, ilahi aşk ve öğüt.

Türk edebiyatında gazelin büyük ustaları

Fuzûlî (16. yüzyıl)

Acının, ayrılığın ve ilahi aşkın şairidir. Gazellerinde derin bir hüzün ve içtenlik vardır. Yâ Rab belâ-yı aşk ile, Aşk imiş her ne var âlemde ve Mende Mecnûn’dan füzûn en bilinen gazellerindendir. Fuzûlî’nin tüm şiirleri

Bâkî (16. yüzyıl)

“Sultânü’ş-şuarâ” (şairlerin sultanı) diye anılan Bâkî, Kanuni döneminin parlak, zarif ve dünyaya dönük şiirinin temsilcisidir. Kendini bile aşkın kölesi ve sultanı olarak gören şu matla onun özgüvenini gösterir:

Ezelden şâh-ı aşkın bende-i fermânıyüz cânâ
Mahabbet mülkünün sultân-ı âlî-şânıyüz cânâ

Gazelin tamamı · Bâkî’nin tüm şiirleri

Nedîm (18. yüzyıl)

Lâle Devri İstanbul’unun neşeli, yerli ve canlı sesi. Gazellerinin yanı sıra şarkılarıyla da ünlüdür. Esdikçe bâd-ı subh perîşânsın ey gönül onun en sevilen gazellerindendir. Nedîm’in tüm şiirleri

Gazel ile kaside arasındaki fark

İki nazım biçimi de aynı kafiye düzenine sahiptir; fark konu ve uzunluktadır. Kaside genellikle 33 ile 99 beyit arasındadır ve bir kişiyi (Allah’ı, Peygamber’i, padişahı) övmek için yazılır. Gazel ise kısadır ve aşkı, güzelliği, şarabı konu alır. Fuzûlî’nin Su Kasidesi ile gazellerini karşılaştırmak bu farkı görmenin iyi bir yoludur.

Gazelin günümüzdeki izleri

Gazel 19. yüzyılın sonunda yerini Batı’dan gelen biçimlere bıraktı, ama tamamen kaybolmadı. Yahya Kemal ve sonraki pek çok şair aruzla gazel yazmayı sürdürdü. Klasik Türk musikisinde gazel, bir hanendenin doğaçlama okuduğu ayrı bir icra türünün de adıdır. Bugün okul kitaplarından şarkı sözlerine kadar “taç beyit” gibi bilinen dizeler, gazelin dildeki uzun soluklu etkisini gösterir.

Gazelin içinde yer aldığı geleneği bütünüyle tanımak için “Divan edebiyatı nedir?” yazımıza, halk şiirindeki karşılığı için “Koşma nedir?” yazımıza göz atabilirsiniz.

Gazellerin hangi ölçüyle yazıldığını ve bir beytin nasıl ölçüldüğünü “Aruz ölçüsü nedir?” yazımızda anlattık.