Şarkı Nedir? Divan Şiirinde Şarkının Özellikleri ve Örnekleri

Bugün “şarkı” deyince aklımıza söz ve müziğiyle bir parça gelir. Divan edebiyatında ise şarkı, beste yapılmak için yazılan ve kendine özgü kuralları olan bir nazım şeklidir. Gazel, kaside ve mesnevî gibi biçimler Arap ve Fars edebiyatından gelirken şarkı, tuyuğ ile birlikte Türklerin divan şiirine kazandırdığı iki nazım şeklinden biridir.

Şarkının özellikleri

• Bentlerden oluşur. Şarkılar genellikle üç ile beş bent arasındadır. Bentler çoğunlukla dört dizeli (murabba), bazen de beş dizelidir.
• Nakaratı vardır. Her bendin son dizesi, bazen ikinci dizesi de, bütün bentlerde aynen tekrarlanır. Bu tekrarlanan dizeye nakarat denir ve şarkının bestelenmesini kolaylaştırır.
• Kafiye düzeni genellikle aAaA, bbbA, cccA şeklindedir. Büyük harf, nakarat dizesini gösterir. İlk bendin dizeleri kendi aralarında kafiyelidir; sonraki bentlerin ilk üç dizesi kendi aralarında kafiyelenir, son dize ise nakarattır.
• Aruz ölçüsüyle yazılır ve kısa, akıcı, söylenmeye uygun kalıplar tercih edilir. Aruz ölçüsü nedir?
• Dili sade ve konuşmaya yakındır. Beste için yazıldığından ağır tamlamalardan kaçınılır; İstanbul Türkçesinin canlı söyleyişi şarkıda öne çıkar.
• Konusu genellikle aşk, eğlence ve doğa güzelliğidir. Mahlas kullanmak zorunlu değildir; kullanıldığında genellikle son bentte geçer.

Şarkının ustası: Nedîm

Şarkı daha önce de yazılmıştı ama onu divan şiirinin gözde nazım şekillerinden biri yapan, 18. yüzyılın başında, Lâle Devri İstanbul’unda yaşayan Nedîm‘dir. Nedîm’in şarkıları, Sa’dâbâd gezintilerini, Boğaziçi kayıklarını, bahçe eğlencelerini ve İstanbul’un gündelik hayatını şiire taşır. Bu yönüyle şiirde “mahallîleşme” denilen yerlileşme akımının da en güçlü örnekleridir.

Nedîm’in en ünlü şarkısı, sevgilisini Kâğıthane’deki Sa’dâbâd Kasrı’na gezintiye çağırdığı şiirdir. İlk bendi şöyledir:

Bir safâ bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda
Gidelim serv-i revânım yürü Sa’dâbâd’a
İşte üç çifte kayık iskelede âmâde
Gidelim serv-i revânım yürü Sa’dâbâd’a

“Gel, şu neşesiz gönlümüze bir sefa verelim; ey salınarak yürüyen servi boylum, kalk Sa’dâbâd’a gidelim. İşte üç çifte kayık iskelede hazır bekliyor; gidelim, servi boylum, kalk Sa’dâbâd’a.” Burada ikinci ve dördüncü dize aynıdır: Bu, şarkının nakaratıdır ve beş bendin hepsinin sonunda tekrarlanır. İkinci bent ise kafiye düzeninin nasıl sürdüğünü gösterir:

Gülelim oynayalım kâm alalım dünyâdan
Mâ-i tesnîm içelim çeşme-i nev-peydâdan
Görelim âb-ı hayât akdığın ejderhâdan
Gidelim serv-i revânım yürü Sa’dâbâd’a

İlk üç dize kendi aralarında kafiyelidir (dünyâdan, nev-peydâdan, ejderhâdan); dördüncü dize nakarattır. Şarkının son bendinde Nedîm, kendi adını da anarak gezintiye katılacakları sayar: “Bir sen ü bir ben ü bir mutrib-i pâkîze-edâ / İznin olursa eğer bir de Nedîm-i şeydâ.” Şarkının tamamı ve açıklaması şiir sayfasında.

Nedîm’in öteki şarkılarından Sevdiğim cânım yolunda, bayram günü sevgiliyi seyrana çağıran “Îddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum” nakaratıyla; Serâpâ hüsn ü ânsın ise sevgilinin güzelliğini anlatan zarif benzetmeleriyle bilinir.

Nedîm’den sonra şarkı

Nedîm’in açtığı yolda 18. ve 19. yüzyılda pek çok şair şarkı yazdı. Enderunlu Vâsıf ve Enderunlu Fâzıl, şarkıyı İstanbul’un konuşma diline daha da yaklaştırdı. Şeyh Galib de şarkılar yazan büyük divan şairleri arasındadır. Bu şiirlerin birçoğu dönemin bestekârları tarafından bestelendi ve klasik Türk musikisinin söz dağarcığına girdi.

Tanzimat’ta şarkı: Vatan Şarkısı

Tanzimat döneminde şarkı da yeni konulara açıldı. Namık Kemal‘in Vatan Şarkısı, eski nazım şeklini vatan ve kahramanlık duygusunu anlatmak için kullanır. Şiir beş dizeli bentlerden oluşur ve her bendin sonunda iki dizelik bir nakarat tekrarlanır:

Âmâlimiz efkârımız ikbâl-i vatandır
Serhadimize kal’a bizim hâk-i bedendir
Osmanlılarız ziynetimiz kanlı kefendir
Gavgâda şehâdetle bütün kâm alırız biz
Osmanlılarız, cân veririz, nâm alırız biz.

“Amacımız da düşüncemiz de vatanın yükselişidir; sınırlarımızın kalesi bizim bedenimizin toprağıdır. Biz Osmanlılarız, süsümüz kanlı kefendir. Savaşta şehit olarak bütün muradımıza ereriz; Osmanlılarız, can verir, ad alırız.” Vatan Şarkısı’nın tamamı şiir sayfasında. Dönemin öteki yeniliklerini Tanzimat edebiyatı yazımızda anlattık.

Şarkı ile gazel arasındaki fark

	Şarkı	Gazel
Kökeni	Türk edebiyatı	Arap ve Fars edebiyatı
Birim	Bent (genellikle dörtlük)	Beyit
Nakarat	Var	Yok
Amaç	Bestelenmek	Okunmak (bestelenebilir de)
Kafiye	aAaA, bbbA, cccA	aa, ba, ca

Gazelin yapısını Gazel nedir? yazımızda, divan şiirinin bütün nazım şekillerini ise Divan edebiyatı nedir? yazımızda bulabilirsiniz.