Terci-i Bend ve Terkîb-i Bend Nedir? Özellikleri, Farkları ve Örnekleri

Divan şiirinde bazı konular tek bir gazelin beş on beytine sığmaz. Kâinatın sırrı, insanın acizliği, bir padişahın ölümü ya da bir toplumun çöküşü gibi büyük konular için şairler bentlerden kurulan iki uzun nazım şekline başvurmuştur: terci-i bend ve terkîb-i bend. Bu yazıda bu iki nazım şeklinin nasıl kurulduğunu, aralarındaki farkı ve en ünlü örneklerini anlatıyoruz.

Bent ve vasıta beyti

Her iki nazım şeklinde de şiir, bent adı verilen bölümlerden oluşur. Bir bent genellikle 5 ile 10 beyit arasındadır ve gazel gibi kafiyelenir: İlk beytin iki dizesi birbiriyle, sonraki beyitlerin ikinci dizeleri de ilk beyitle kafiyelidir (aa, ba, ca, da…).

Her bendin sonunda, bendi bir sonrakine bağlayan bir beyit gelir. Buna vasıta beyti ya da bağlama beyti denir. Vasıta beytinin iki dizesi kendi arasında kafiyelidir ve bendin geri kalanından farklı bir kafiye taşır. İki nazım şeklini birbirinden ayıran şey, işte bu vasıta beytinin nasıl kullanıldığıdır.

Terci-i bend nedir?

Terci, Arapçada “tekrarlama, geri döndürme” demektir. Terci-i bendde vasıta beyti her bendin sonunda hiç değişmeden tekrarlanır. Bu tekrar, şiirin ana fikrini bir nakarat gibi okurun zihnine yerleştirir.

• Bent sayısı: Genellikle 5 ile 10 arasındadır.
• Bentteki beyit sayısı: Genellikle 5 ile 10 arasındadır; bütün bentlerde aynıdır.
• Kafiye düzeni: Bentler aa, ba, ca… biçiminde; vasıta beyti her bentte aynı (XX).
• Konular: Çoğunlukla tasavvufî ve felsefî konular: Allah’ın birliği, kâinatın sırrı, insanın acizliği.

Terci-i bendin klasik örneklerinden biri, İranlı şair Hâtif-i İsfahânî’nin vahdet konulu terci-i bendidir. Her bendi, “O birdir, ondan başka bir şey yoktur” anlamındaki vasıta beytiyle biter. Türk edebiyatında ise bu nazım şeklinin en ünlü örneği, Tanzimat şairi Ziya Paşa‘nın Terci-i Bend’idir.

Örnek: Ziya Paşa’nın Terci-i Bend’i

Ziya Paşa’nın Terci-i Bend‘i on iki bentten oluşur ve her bent on beyittir. Bentlerde kâinatın büyüklüğü, doğadaki acımasız düzen, inançların çokluğu, dünyadaki adaletsizlikler ve insan aklının sınırları sorgulanır. Her bent ise aynı Arapça vasıta beytiyle biter:

Subhâne men tahayyera fî sun’ihi’l-ukûl
Subhâne men bi-kudretihî ya’cizü’l-fühûl

“Yaratışı karşısında akılları hayrette bırakan Allah’ı tesbih ederim; kudreti karşısında büyük âlimleri aciz bırakan Allah’ı tesbih ederim.” Şair her bentte şüphelerini dile getirir, ama her bendin sonunda bu beyitle Allah’ın kudretine teslim olur. Şiirin ilk beyti şöyledir:

Bu kârgâh-ı sun’ aceb dershânedir,
Her nakş bir kitâb-ı ledünden nişânedir.

(“Bu yaratılış atölyesi şaşılacak bir okuldur; her şekil gizli bir bilginin işaretidir.”) Şiirin tamamını ve bent bent açıklamasını buradan okuyabilirsiniz.

Terkîb-i bend nedir?

Terkîb, “birleştirme, bir araya getirme” demektir. Terkîb-i bendin yapısı terci-i bend ile aynıdır; tek fark, vasıta beytinin her bentte değişmesidir. Her bent, kendine özgü kafiyeli bir vasıta beytiyle biter.

• Bent ve beyit sayısı: Terci-i bend ile aynı ölçülerdedir.
• Kafiye düzeni: Bentler aa, ba, ca…; vasıta beyitleri her bentte farklı (XX, YY, ZZ…).
• Konular: Felsefî konuların yanında toplumsal eleştiri, din ve devlet büyüklerine övgü ve özellikle mersiye (ölünün ardından yazılan ağıt).

Örnek: Bâkî’nin Kanunî Mersiyesi

Terkîb-i bendin Türk edebiyatındaki en ünlü örneklerinden biri, Bâkî‘nin Kanunî Sultan Süleyman’ın ölümü üzerine yazdığı Kanunî Mersiyesi‘dir. Mersiye, dünyanın geçiciliğini hatırlatan şu beyitle açılır:

Ey pây-bend-i dâm-geh-i kayd-ı nâm ü neng
Tâ key hevâ-yi meşgale-i dehr-i bî-direng

Reklam

(“Ey ün ve şeref tuzağına ayağı bağlanmış kişi! Bu kararsız dünyanın uğraşlarına ne zamana kadar heves edeceksin?”) Her bent farklı bir vasıta beytiyle biter; böylece şiir, Kanunî’nin seferlerinden ölümüne, ardından duyulan yasa kadar farklı duyguları geniş bir yelpazede işler.

Örnek: Ziya Paşa’nın Terkîb-i Bend’i

Ziya Paşa, terci-i bendin yanında bir de terkîb-i bend yazmıştır. Bu şiirde dünyanın ve toplumun çarpıklıklarını, devlet adamlarının ikiyüzlülüğünü ve insanın talihsizliğini işler. Şiirdeki pek çok beyit, atasözü gibi dilden dile dolaşır. En bilineni şudur:

Âyînesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde

(“Kişinin aynası yaptığı iştir, sözüne bakılmaz; insanın akıl derecesi eserinde görünür.”)

Terci-i bend ile terkîb-i bend arasındaki farklar

	Terci-i bend	Terkîb-i bend
Kelime anlamı	Tekrarlanan bent	Birleştirilen bent
Vasıta beyti	Her bentte aynen tekrarlanır	Her bentte değişir
Kafiye düzeni	aa ba ca… XX / dd ed fd… XX	aa ba ca… XX / dd ed fd… YY
Başlıca konular	Tasavvuf, vahdet, felsefî sorgulama	Toplumsal eleştiri, mersiye, övgü
Ünlü örnek	Ziya Paşa, Terci-i Bend	Bâkî, Kanunî Mersiyesi; Ziya Paşa, Terkîb-i Bend

Bu nazım şekillerinin divan şiirindeki yeri

Terci-i bend ve terkîb-i bend, divan şiirinde gazel ve kaside kadar sık kullanılmamıştır; ama şairler büyük, kapsamlı düşünceleri dile getirmek istediklerinde bu biçimlere yönelmiştir. Bentli yapı, şaire bir konuyu farklı açılardan ele alma imkânı verir; vasıta beyti ise bütün bu bölümleri tek bir düşünceye bağlar. Divan şiirinin diğer nazım şekillerini “Divan edebiyatı nedir?”, “Gazel nedir?” ve “Mesnevî nedir?” yazılarımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Terci-i bend ile terkîb-i bend arasındaki fark nedir?

Terci-i bendde her bendin sonundaki vasıta beyti aynen tekrarlanır; terkîb-i bendde ise her bent farklı bir vasıta beytiyle biter.

Vasıta beyti nedir?

Bentli nazım şekillerinde her bendin sonunda yer alan ve bentleri birbirine bağlayan beyittir. Kendi içinde kafiyelidir ve bendin diğer beyitlerinden farklı bir kafiye taşır.

Terci-i bendin en ünlü örneği hangisidir?

Türk edebiyatında terci-i bendin en ünlü örneği Ziya Paşa’nın Terci-i Bend’idir.

Terkîb-i bendin en ünlü örnekleri hangileridir?

Bâkî’nin Kanunî Mersiyesi ve Ziya Paşa’nın Terkîb-i Bend’i en bilinen örneklerdir.