Mesnevî Nedir? Özellikleri, Bölümleri ve Ünlü Mesnevîler

Divan şairleri uzun bir hikâye anlatmak, bir öğüt kitabı ya da tasavvufi bir eser yazmak istediklerinde mesnevî biçimini kullandılar. Leylâ ile Mecnûn, Yusuf ile Züleyha, Hüsn ü Aşk gibi büyük aşk hikâyelerinin hepsi mesnevîdir. Bu yazıda mesnevînin ne olduğunu, nasıl kurulduğunu ve Türk edebiyatındaki en önemli örneklerini anlatıyoruz.

Mesnevî ne demek?

Arapça “ikişer ikişer” anlamına gelen mesnâ kökünden gelir. Adını, her beytin iki dizesinin kendi arasında kafiyeli olmasından alır. Bu biçim İran edebiyatında doğup gelişmiş, Türk edebiyatına da oradan geçmiştir. Mevlânâ’nın ünlü eserine verilen Mesnevî adı da aslında bu nazım biçiminin adıdır.

Mesnevînin özellikleri

• Kafiye düzeni: aa, bb, cc, dd… Her beyit kendi içinde kafiyelidir. Bu, şaire her beyitte yeni bir kafiye seçme özgürlüğü verir ve binlerce beyitlik eserler yazmayı mümkün kılar.
• Uzunluk: Beyit sayısı sınırsızdır. Birkaç yüz beyitlik mesnevîler olduğu gibi on binlerce beyitlik olanlar da vardır.
• Vezin: Uzun anlatılara uygun, kısa aruz kalıpları kullanılır. Örneğin Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn‘u “mef’ûlü mefâilün feûlün” kalıbıyla yazılmıştır.
• Konu: Aşk hikâyeleri, dinî ve tasavvufi konular, ahlak ve öğüt, tarih ve savaşlar, şehir tasvirleri (şehrengizler) gibi çok geniş bir yelpaze.
• Araya giren şiirler: Özellikle aşk mesnevîlerinde kahramanların dilinden gazel, murabba gibi şiirler araya yerleştirilir.

Bir mesnevînin bölümleri

Klasik mesnevîler, adeta bir kitap düzeni gibi belli bir sırayla kurulur. Bu düzeni görmenin en kolay yolu Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn‘una bakmaktır. Sitemizde bölüm bölüm yayımladığımız metinde bu kısımları tek tek izleyebilirsiniz:

1. Dîbâce (giriş): Eserin amacının anlatıldığı açılış. Fuzûlî eserini dört rubaiyle açar (Dîbâce).
2. Tevhid ve münâcât: Allah’ın birliğinin anlatılması ve O’na yakarış (1. bölüm).
3. Na’t: Hz. Muhammed’in övgüsü (2. bölüm).
4. Mi’raciye: Mi’rac gecesinin anlatılması (3. bölüm).
5. Medhiye: Dönemin padişahına ve devlet büyüklerine övgü (4. bölüm).
6. Sebeb-i te’lif: Eserin neden yazıldığının anlatılması. Fuzûlî burada, Rum şairlerinin isteği üzerine bu zor işe giriştiğini söyler.
7. Asıl hikâye: Eserin konusu, bölüm başlıklarıyla anlatılır (5.–30. bölümler).
8. Hâtime: Sonuç bölümü. Şair eserinin kusurları için özür diler, yazılış tarihini verir ve okurlardan dua ister (31. bölüm).

Hamse geleneği

Bir şairin beş mesnevîden oluşan bir külliyat yazmasına hamse (beşli) denir. Bu geleneği 12. yüzyılda Nizâmî Gencevî başlattı: Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ü Şirin, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve İskendernâme. Ondan sonra pek çok şair Nizâmî’ye nazire olarak hamseler yazdı. Türk edebiyatında ilk tam hamseyi 15. yüzyılda Ali Şîr Nevâî Çağatay Türkçesiyle tamamladı; Anadolu sahasında Hamdullah Hamdi, Taşlıcalı Yahyâ ve Nev’îzâde Atâyî gibi şairler de hamse geleneğinin önemli isimleridir.

Türk edebiyatının ünlü mesnevîleri

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hâcib, 1069–1070): Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eseri; devlet yönetimi ve ahlak üzerine.
• Mesnevî (Mevlânâ, 13. yüzyıl): Farsça yazılmış tasavvufi şaheser. Ünlü açılış beyitlerinin çevirisini Neyin sesi (Ney-nâme) sayfamızda okuyabilirsiniz.
• Garibnâme (Âşık Paşa, 1330): Anadolu Türkçesiyle yazılmış ilk büyük tasavvufi mesnevî.
• Vesîletü’n-Necât / Mevlid (Süleyman Çelebi, 1409): Hz. Muhammed’in doğumunu anlatan, bugün de okunan eser.
• Yusuf u Züleyha (Hamdullah Hamdi, 15. yüzyıl): Kur’an kıssasına dayanan aşk mesnevîsi. Hikâyenin özeti
• Leylâ vü Mecnûn (Fuzûlî, 1535–1536): Türk edebiyatının en büyük aşk mesnevîsi. Tam metin · Özet
• Hayriyye (Nâbî, 1701): Şairin oğluna yazdığı öğüt kitabı.
• Hüsn ü Aşk (Şeyh Gâlib, 1783): Divan edebiyatının son büyük şaheseri sayılan alegorik aşk hikâyesi.

Mesnevî ile gazel arasındaki fark

Gazel kısa ve lirik bir şiirdir; her beyit kendi içinde bir düşünce taşır ve bütün beyitler aynı kafiyeye bağlanır. Mesnevî ise uzun bir anlatıdır; her beyit kendi kafiyesiyle hikâyeyi bir adım ileri taşır. Kısacası gazel bir duyguyu, mesnevî bir hikâyeyi anlatır. Gazelin yapısını ayrıntılı olarak Gazel nedir? yazımızda inceledik.

Mesnevî ile mesnevî biçimli şiirler

Divan edebiyatından sonra da aa, bb, cc kafiye düzeni kullanılmaya devam etti. Tanzimat ve sonrasında bazı şairler bu düzenle manzum hikâyeler yazdı. Ancak “mesnevî” denildiğinde çoğunlukla klasik dönemin, aruzla yazılmış ve yukarıdaki bölümleri izleyen uzun manzum eserleri kastedilir.

Divan şiirinin diğer uzun nazım şekilleri için “Terci-i bend ve terkîb-i bend nedir?”, bu edebiyatın genel özellikleri için “Divan edebiyatı nedir?” yazılarımızı okuyabilirsiniz.