Tevfik Fikret: Hayatı, Şiir Anlayışı ve Rübâb-ı Şikeste

Tevfik Fikret, Servet-i Fünûn (Edebiyât-ı Cedîde) şiirinin en güçlü sesi ve Türk şiirini beyit anlayışından kurtarıp bütüne yayılan bir anlatıma taşıyan şairlerden biridir. Bireysel duyguların şairi olarak başlayan Fikret, 1900’lerden sonra istibdada, haksızlığa ve ikiyüzlülüğe karşı sert bir sese dönüştü. Bu yazıda onu TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Tevfik Fikret” maddesine dayanarak tanıtıyoruz.

Hayatı

Asıl adı Mehmed Tevfik’tir. 24 Aralık 1867’de İstanbul Aksaray’da doğdu. Babası Çankırılı Hüseyin Efendi Hariciye Kalemi’nde memur, daha sonra mutasarrıftı. Aksaray’daki Mahmudiye Vâlide Rüşdiyesi’nden sonra Mekteb-i Sultânî’ye (Galatasaray) geçti ve 1888’de okulu birincilikle bitirdi. Bir süre Bâbıâli’nin çeşitli kalemlerinde çalıştı.

1890’da dayısının kızı Nâzıme Hanım ile evlendi; 1895’te oğlu Halûk doğdu. 1894’te Robert Kolej’de Türkçe öğretmenliğine başladı ve bu görevi ölümüne kadar sürdürdü. 1908’de Galatasaray Sultânîsi’ne müdür oldu, ancak dört ay sonra istifa etti. 1905’te Rumelihisarı’nda, Robert Kolej’in yakınında yaptırdığı Âşiyan adlı evinde yaşadı. Şeker hastalığı zamanında teşhis edilemedi; 18-19 Ağustos 1915 gecesi öldü. Eyüpsultan’daki aile mezarlığına gömüldü; vasiyeti üzerine mezarı 1962’de Âşiyan’ın bahçesine taşındı. Âşiyan 1945’ten beri Edebiyât-ı Cedîde Müzesi’dir.

Servet-i Fünûn yılları

Fikret Şubat 1896’da Servet-i Fünûn dergisinin edebiyat kısmının başına geçti. Etrafında toplanan genç şair ve yazarlarla birlikte 1896-1901 arasında Batılı anlamda yenilikler yapan Servet-i Fünûn edebiyatı doğdu. 1901’de dergiden ayrıldı; Ali Ekrem ile yaşanan “Şiirimiz” tartışması topluluğun dağılmasında rol oynadı.

Şiirdeki yenilikleri

Fikret’in en önemli katkısı, divan şiirindeki beyit merkezli yapı yerine anlamın şiirin bütününe yayıldığı bir anlatım kurmasıdır. Anlatıma dayalı manzumelerinde cümleyi dizeden dizeye taşıyarak daha serbest bir söyleyiş sağladı. Fransız şiirinden soneyi denedi; eski müstezatları andıran serbest müstezat örnekleri verdi.

Bu serbestliği sitemizdeki “İzler” şiirinde de görmek mümkündür: Cümleler dize sonlarında durmaz, bir yürüyüşün ritmiyle akarak “O izler benim, hep benim izlerimdi” dizesindeki çarpıcı sona ulaşır.

Temaları

Servet-i Fünûn döneminde Fikret’in şiirinde “sanat için sanat” anlayışı ve bireyin iç dünyası öne çıkar. 1900 sonrasında kötümserlik, II. Abdülhamid yönetimine tepki ve sosyal eleştiri ağırlık kazanır. Oğlu Halûk aracılığıyla gelecek nesillere ve yeni bir insan tipine umut bağlar. Merhamet ve şefkat gibi insanî temalarla vatan konuları da şiirinde geniş yer tutar.

II. Meşrutiyet’ten sonra da eleştirisini sürdürdü. Meclis-i Mebusan’ın 1912’de kapatılmasının ardından yazılan “Hân-ı Yağmâ” ve “Doksan Beşe Doğru”, yönetimdeki çıkarcılığa ve kanunun çiğnenmesine karşı yazılmış en sert şiirleri arasındadır.

Eserleri

• Rübâb-ı Şikeste (1900): Servet-i Fünûn dönemi şiirlerinin toplandığı, adını “kırık saz”dan alan kitap.
• Halûk’un Defteri (1911): Oğlu Halûk’a ve gelecek nesillere seslenen şiirler.
• Rübâb’ın Cevabı (1911).
• Şermin (1914): Sitemizdeki “Kuşlarla” ve “Ağustos Böceği ile Karınca” bu kitaptandır.
• Tek şiir olarak yayımlananlar: “Sis” (1902), “Târîh-i Kadîm” (1905) ve Mehmed Âkif’e cevap olarak yazılan “Târîh-i Kadîm’e Zeyl”.

Fikret aynı zamanda iyi bir yağlı boya ressamıydı; portre, natürmort ve manzara resimleri vardır.

Kaynakça

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tevfik Fikret” maddesi, islamansiklopedisi.org.tr/tevfik-fikret
• Şiir metinleri: Vikikaynak, Tevfik Fikret yazar sayfası, tr.wikisource.org