Ahmed Yesevî

Ahmed Yesevî, Batı Türkistan'da Çimkent'in doğusundaki Sayram kasabasında doğdu; bazı kaynaklar doğum yeri olarak bugün Kazakistan sınırları içindeki Yesi (Türkistan) şehrini gösterir. Doğum yılı bilinmez; Yûsuf el-Hemedânî'nin (ö. 1140) halifelerinden olması, 11. yüzyılın ikinci yarısında doğduğunu düşündürür. Hayatına dair bilgiler menkıbelerle iç içedir. Babası Şeyh İbrâhim'i ve annesi Ayşe Hatun'u küçük yaşta kaybetti; ablası Gevher Şehnaz'la birlikte Yesi'ye yerleşti.

Menkıbeye göre Yesi'de Arslan Baba'ya intisap etti, ardından Buhara'ya giderek Yûsuf el-Hemedânî'nin terbiyesi altına girdi. 1160'ta irşad makamına geçtiyse de bir süre sonra bu görevi Abdülhâlık-ı Gucdüvânî'ye bırakıp Yesi'ye döndü ve ölümüne kadar orada kaldı. Rivayete göre altmış üç yaşına gelince tekkesinin avlusunda yaptırdığı çilehâneye çekildi ve 1166'da (h. 562) orada vefat etti. Bu yüzden Hâce Ahmed, Kul Hâce Ahmed adlarıyla da anılır.

Ahmed Yesevî, İslâm'ın esaslarını ve tarikatının âdabını bozkırdaki göçebe ve yarı göçebe Türklere anlatmak için sade bir dille, halk şiirinden alınma şekillerle ve hece ölçüsüyle "hikmet" adı verilen manzumeler söyledi. Bu hikmetler dervişleri aracılığıyla çok uzak Türk topluluklarına kadar ulaştı. Hikmetlerini toplayan Dîvân-ı Hikmet'in nüshaları birbirinden epeyce farklıdır; zamanla araya aynı ruhta yeni hikmetler de katılmıştır. Yine de bütün hikmetlerin temelinde Yesevî'nin düşüncesi yatar.

Kendisinden çok sonra yaşayan Timur, Yesi'deki kabrinin üzerine bir türbe yaptırdı; türbe, cami ve dergâhla birlikte bir külliyeye dönüştü. Ahmed Yesevî, Orta Asya'dan Anadolu'ya kadar Türk tasavvuf geleneği üzerinde asırlarca etkili olmuş, Yunus Emre'ye uzanan tekke şiirinin öncüsü sayılmıştır.