Hikmet Nedir? Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet

Türk edebiyatında “hikmet”, 12. yüzyılda Orta Asya’da yaşamış mutasavvıf Ahmed Yesevî‘nin söylediği dinî-tasavvufî manzumelerin adıdır. Bu şiirler sonradan Dîvân-ı Hikmet adlı bir mecmuada toplanmış, yüzyıllar boyunca Türkistan’dan Anadolu’ya kadar okunmuştur. Bu yazıda hikmetin ne olduğunu, Ahmed Yesevî’yi ve Dîvân-ı Hikmet’i TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki bilgilere dayanarak anlatıyoruz.

Hikmet nedir?

Hikmet, Ahmed Yesevî’nin çevresindeki halka İslâm’ın esaslarını, şeriat hükümlerini ve tarikatının âdabını öğretmek için söylediği manzumelere verilen addır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Yesevî bu şiirleri sade bir dille, halk edebiyatından alınma şekillerle ve hece ölçüsüyle söylemiş; hikmetler dervişleri aracılığıyla en uzak Türk topluluklarına kadar ulaştırılmıştır.

Hikmetlerin asıl amacı öğretmektir. Bu yüzden bazı araştırmacılar onları lirizmden uzak, sanat kaygısı taşımadan söylenmiş şiirler olarak değerlendirmiştir. Yine de hikmetlerin Türkler arasında bir düşünce birliği oluşmasında çok önemli bir rol oynadığı kabul edilir. Hece ölçüsüyle ilgili temel bilgiler için Hece Ölçüsü Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Ahmed Yesevî kimdir?

Ahmed Yesevî, Batı Türkistan’da Çimkent’in doğusundaki Sayram kasabasında doğdu; bazı kaynaklar doğum yeri olarak Yesi’yi (bugünkü Türkistan şehri) gösterir. Doğum tarihi bilinmez, ama şeyhi Yûsuf el-Hemedânî’nin (ö. 1140) halifelerinden olması, 11. yüzyılın ikinci yarısında doğduğunu düşündürür. Hayatı hakkındaki bilgiler büyük ölçüde menkıbelerle karışıktır.

Menkıbeye göre Yesi’de Arslan Baba’ya, ardından Buhara’da Yûsuf el-Hemedânî’ye bağlandı. 1160’ta irşad makamına geçti, bir süre sonra bu makamı Abdülhâlık-ı Gucdüvânî’ye bırakıp Yesi’ye döndü. Altmış üç yaşında tekkesinin avlusundaki çilehâneye çekildiği ve 1166’da orada öldüğü rivayet edilir. Kendisine “Pîr-i Türkistan” denir; şiirlerinde “Kul Hâce Ahmed” diye seslenir.

Dîvân-ı Hikmet

Dîvân-ı Hikmet, Ahmed Yesevî’nin hikmetlerini içine alan mecmuanın adıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, eldeki nüshaların hem içerik hem dil bakımından önemli farklılıklar gösterdiğini, bunun da metnin farklı kişiler tarafından farklı yerlerde derlendiğine işaret ettiğini belirtir. Zamanla kaybolan ya da değişen hikmetlerin yerine aynı ruhta yeni hikmetler eklenmiş, metin böylece aslından uzaklaşmıştır. Ama kime ait olursa olsun bütün hikmetlerin temelinde Yesevî’nin inanç ve düşünceleri yatar.

Bazı Taşkent ve Kazan baskılarında Dîvân-ı Hikmet’in başında yer alan mensur Fakrnâme ise yazma nüshaların hiçbirinde bulunmadığı için Yesevî’nin değil, divanı sonradan tertip edenlerin eseri sayılır.

Bir örnek: Yesevî’nin münâcâtı

Dîvân-ı Hikmet’teki altıncı hikmet aynı zamanda bir münâcâttır, yani Allah’a yakarıştır. Sitemizde bu şiirin Vikikaynak’taki metnini, açıklaması ve kelime sözlüğüyle birlikte okuyabilirsiniz: Münâcât (Ahmed Yesevî). Şiir “Münâcât eyledi Kul Hâce Ahmed” dizesiyle açılır ve hikmetlerin “dertlilere derman” olduğunu söyler. Türün genel özellikleri için Münâcât Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Yesevî geleneğinin etkisi

Yesevî, Taşkent ve Siriderya yöresindeki göçebe Türkler arasında büyük bir nüfuz kazandı. Halifeleri arasında Mansûr Ata, Saîd Ata ve kendi hikmetleriyle ünlenen Süleyman Hakîm Ata vardır. Şeriat ile tarikatı kolayca bağdaştırması, Yeseviyye’nin Sünnî Türkler arasında hızla yayılmasının ve sonraki birçok tarikatı etkilemesinin başlıca sebebi sayılır.

Kendisinden çok sonra yaşayan Timur, Yesi’deki kabrin üzerine görkemli bir türbe yaptırdı; türbe, cami ve dergâhla birlikte bir külliyeye dönüştü. TDV İslâm Ansiklopedisi, Yesevî’yi “edebî şahsiyetinden ziyade fikrî şahsiyetiyle” Orta Asya Türk dünyasının en büyük ismi olarak niteler. Anadolu’da Yunus Emre ile zirveye ulaşan tekke şiiri, bu geleneğin devamıdır; İlahi Nedir? ve Yunus Emre Şiirleri yazılarımız da bu çizgiyi izler.

Kaynakça

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ahmed Yesevî” maddesi (Kemal Eraslan), islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-yesevi
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Münâcât” maddesi (Muhsin Macit), islamansiklopedisi.org.tr/munacat
• Vikikaynak, Ahmed Yesevi, “Münacaat”