Araba Sevdası: Konusu, Karakterleri ve Bihruz Bey

Recaizade Mahmut Ekrem‘in (1847–1914) Araba Sevdası, Tanzimat döneminin Batı hayranı “alafranga züppe” tipini en ince ironiyle anlatan romandır. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, romanı “ilk realist roman” başlığıyla tanıtır. Sıradan bir aşk hikâyesi etrafında kurulan eser, kahramanı Bihruz Bey’in hayal dünyasıyla gerçeklik arasındaki uçurumu güldürerek ve düşündürerek gösterir.

Araba Sevdası ne zaman yayımlandı?

Roman 1896’da Servet-i Fünûn dergisinin 258. sayısından itibaren tefrika edilmeye başlanmış, aynı yıl kitap olarak da yayımlanmıştır. Türk edebiyatının ilk resimli tefrika romanı olan Araba Sevdası, yayımlandığı günden bu yana edebiyat araştırmacılarının en çok üzerinde durduğu romanlardan biri olmuştur. Vaka zamanı Sultan Abdülaziz devridir.

Araba Sevdası romanının konusu

Bihruz Bey, devlet kademesinde büyük bir memur olan babasının ölümüyle büyük bir servete konmuş bir delikanlıdır. Eğitimi yarım kalmış, özel hocaları tarafından daha çok bir para kaynağı olarak görülmüş, Batı’dan gelen yaşam tarzına ise hayranlıkla bağlanmıştır. Yeni aldığı fakat taksitlerini henüz ödemediği arabasıyla eğlence yerlerini gezer.

Bir gün bir araba içinde gördüğü kadına âşık olur. Aşkını ilan etmek için yazılacak mektup, Bihruz Bey’in en büyük uğraşı hâline gelir. Ardından sevdiği kadının öldüğünü duyar ve dünyası kararır. Romanın sonunda ise bütün gerçekleri öğrenir ve hayalle gerçek arasındaki fark bütün çıplaklığıyla ortaya çıkar. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü’ndeki örnek bölümde Bihruz Bey’in kırmızı şemsiyeli Periveş Hanım’ın ve yanındaki Çengi Hanım’ın peşinden yürürken hayal âleminden “kuru gerçeğin zeminine” düştüğü an anlatılır; iki kadın da onun hâline kahkahalarla gülerek yollarına devam eder.

Bihruz Bey: Alafranga züppe

Bihruz Bey, Tanzimat romanının en canlı züppe tiplerinden biridir. Güzin Dino’ya göre romanın temel kavramı, alafranga züppenin “mış gibi” hayatıdır: Gezdiği lando borçla alınmıştır, serveti tükenmek üzeredir, yarım yamalak konuştuğu Fransızca da tıpkı görüntüsü gibi sahtedir. Dino’nun deyişiyle “Yalansız Bihruz Bey tasavvur edilemez.”

Berna Moran, Bihruz’un aşkının kaynağını Fransız romantik edebiyatında görür ve romandaki temel karşıtlığın Fransızca ile Türkçe üzerinden görünür kılınan “hayal dünyası ve gerçeklik” arasında olduğunu söyler. Jale Parla ise Araba Sevdası‘nı Tanzimat romanının “ulaşılamamış bir zirvesi” olarak niteler; ona göre Bihruz’un başından geçenler, babasını ve “metinsel rehberini” kaybetmiş bir gencin yanlış metinler arasında kayboluşunun, yani cehaletin hikâyesidir. Şerif Mardin de bu tipi “Bihruz Bey sendromu” adıyla toplumsal değişime verilen tepkiler içinde değerlendirir. Batı hayranlığının romandaki karşılıkları için romantizm yazımıza da bakabilirsiniz.

Dili ve anlatım teknikleri

Romanın en çok tartışılan yönlerinden biri, Bihruz Bey’in konuşmalarına serpiştirilmiş Fransızca kelime ve ifadelerdir. Bu dil karışıklığı, kahramanın kimlik karmaşasını ve kimsenin kimseyi tam anlayamadığı ironik dünyayı kurar. Moran’a göre Recaizade, Bihruz’un “kafasının içini” doğrudan okura açan iç konuşma ve bilinç akışına yakın teknikleri, bu teknikler Batı’da adlandırılmadan önce denemiştir. Romanın ironiyle yoğrulmuş üslubu, onu dönemin pek çok romanından ayırır.

Tanzimat romanındaki yeri

Araba Sevdası, Tanzimat edebiyatının Batılılaşma meselesini en yetkin biçimde sorgulayan eserlerden biri kabul edilir. Dönemin genel özellikleri için Tanzimat edebiyatı, bir sonraki kuşağın aşk ve hayal kırıklığı romanı için Mai ve Siyah yazılarımızı okuyabilirsiniz.

Kaynakça

• Selçuk Atay, “Araba Sevdâsı (Recaizade Mahmut Ekrem)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı): https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/araba-sevdasi-recaizade-mahmut-ekrem
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, “Recaizâde Mahmut Ekrem” maddesi: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mahmut-ekrem-recaizade
• Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1, İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
• Jale Parla, Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri, İstanbul: İletişim Yayınları, 2009.
• Güzin Dino, “Araba Sevdası’nın Kuruluşu Hakkında Bir Deneme”, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 9 (4), 1951.