Romantizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Edebiyatındaki Yeri

Romantizm, 18. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın ortalarına kadar Batı’da edebiyattan resme, müzikten mimariye kadar pek çok alanı etkileyen bir sanat ve düşünce akımıdır. Aklın ve kuralların yerine duyguyu, hayal gücünü ve bireyi koyan romantizm, aşk şiirinden tarihî romana kadar bugün de okuduğumuz pek çok eserin kaynağıdır. Bu yazıda akımın ortaya çıkışını, özelliklerini, temsilcilerini ve Türk edebiyatına etkisini anlatıyoruz.

Romantizm ne zaman ve nasıl ortaya çıktı?

Britannica, romantizmi kabaca 1790–1850 yılları arasına yerleştirir ve onu klasisizmin, özellikle 18. yüzyıl sonundaki neoklasisizmin düzen, denge, uyum ve akılcılık ilkelerine bir tepki olarak tanımlar. Akım, aynı zamanda Aydınlanma’ya ve 18. yüzyılın akılcılığına karşı bir tavırdır.

Romantizmden önce, 18. yüzyılın ortalarından itibaren “ön-romantizm” denebilecek eğilimler görülür. Bunların başında Orta Çağ şövalye hikâyelerine, yani romance‘lara duyulan yeni ilgi gelir; akım adını da bu türden alır. Kahramanlığı, gizemi ve uzak diyarları anlatan bu hikâyeler, klasik edebiyatın biçimsel ve yapay görünen kalıplarına karşı yeni bir duyarlılığın habercisi oldu.

Romantizmin özellikleri

Britannica’nın sıraladığı başlıca romantik tutumlar şunlardır:

• Doğanın güzelliklerine derin bir hayranlık.
• Duygunun akla, duyuların zihne üstün tutulması.
• İnsanın kendi iç dünyasına, ruh hâllerine yönelmesi.
• Dâhiye, kahramana ve sıra dışı insana, onun tutkularına ve iç çatışmalarına ilgi.
• Sanatçının kurallara bağlı kalmaktan çok kendi yaratıcı ruhuyla öne çıkan bir birey olarak görülmesi.
• Hayal gücünün önemsenmesi.
• Halk kültürüne, millî köklere ve Orta Çağ’a ilgi.
• Uzak, egzotik, gizemli ve tekinsiz olana yöneliş.

Bu özellikler, romantik şiirin ve romanın neden aşkı, ayrılığı, doğayı ve yalnız kahramanı bu kadar sık işlediğini de açıklar. Genç Werther’in Acıları, bu duyarlılığın en çok okunan örneklerinden biridir.

Romantizmin temsilcileri

İngiltere: Britannica’ya göre İngiliz romantizmi 1790’larda William Wordsworth ve Samuel Taylor Coleridge’in Lyrical Ballads‘ıyla başladı. Wordsworth’ün kitabın 1800 baskısına yazdığı önsözde şiiri “güçlü duyguların kendiliğinden taşması” diye tanımlaması, akımın bildirgesi sayıldı. William Blake ilk dönemin, John Keats, Lord Byron ve Percy Bysshe Shelley ise zirve döneminin şairleridir. Walter Scott tarihî romanın, Mary Shelley ise Frankenstein‘la romantik korku edebiyatının öncülerindendir.

Almanya: İlk dönemde Hölderlin, genç Goethe, Novalis, Ludwig Tieck ve Schlegel kardeşler; ikinci dönemde Achim von Arnim, Clemens Brentano ve Eichendorff öne çıktı.

Fransa: Chateaubriand ve Madame de Staël akımın başlatıcıları sayılır. Victor Hugo, Alfred de Vigny, Lamartine, Alfred de Musset, Alexandre Dumas ve Théophile Gautier romantizmin etkisindeki başlıca yazarlardır.

Diğer ülkeler: Rusya’da Puşkin ve Lermontov, İtalya’da Manzoni ve Leopardi, Polonya’da Adam Mickiewicz bu akımın önemli isimleri arasında anılır. Britannica’ya göre 1820’lere gelindiğinde romantizm neredeyse bütün Avrupa edebiyatlarına yayılmıştı ve bu ikinci evrede her milletin kendi tarihine ve kültür mirasına yöneldi.

Türk edebiyatında romantizm

Romantizm Türk edebiyatına daha çok Tanzimat döneminde, Fransız edebiyatı aracılığıyla girdi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Namık Kemal sanatının ikinci devresinde Batı edebiyatında başta Victor Hugo olmak üzere Corneille, Molière ve Musset gibi yazarların etkisinde kaldı; Hugo’nun Cromwell‘e yazdığı ünlü önsöze benzer biçimde, edebiyat ve tiyatro üzerine görüşlerini “Celâl Mukaddimesi”nde topladı. Vatan, millet ve hürriyet kavramlarını birer heyecan konusu hâline getirmesi, onun romantik yönünü gösterir. 1876’da basılan İntibah da bu dönemin romanlarındandır.

Aynı dönemde Ahmet Vefik Paşa, Victor Hugo’nun romantik dramının simgesi sayılan Hernani‘yi Türkçeye çevirdi. Romantik duyarlılık, Tanzimat edebiyatından sonra da varlığını sürdürdü; örneğin Halit Ziya’nın gerçekçi romanı Mai ve Siyah‘ta bile romantizmin izleri görülür. Diğer akımlarla karşılaştırma için Edebiyat Akımları yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• “Romanticism”, Encyclopaedia Britannica: britannica.com
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Namık Kemal” maddesi (Abdullah Şengül): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Ahmet Vefik Paşa” maddesi (Esra Sazyek): teis.yesevi.edu.tr
• Mustafa Karabulut, “Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah Romanında Anneye Dönüş İzleği”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 2020: dergipark.org.tr