Garip Akımı Nedir? Özellikleri, Şairleri ve Örnekleri

1941’de yayımlanan ince bir şiir kitabı, Türk şiirinde uzun süre konuşulacak bir tartışma başlattı. Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday‘ın ortak kitabı Garip, hem içindeki şiirlerle hem de başına konan önsözle şiirin ne olduğu sorusunu yeniden sordu. Bu yazıda Garip akımının nasıl doğduğunu, neye karşı çıktığını ve şiire neler getirdiğini anlatıyoruz.

Garip nasıl doğdu?

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Orhan Veli, 1937’den itibaren eski şiirlerinden farklı, yeni bir tarz geliştirmeye başladı. İlk şiirleri dörtlüklerle, hece ölçüsüyle ve uyaklı yazılmış, geleneğe bağlı şiirlerdi; 1937-1941 arasında yazdıklarında ise ölçü, uyak, söz sanatları ve imgeler bilinçli olarak bırakıldı. Bu arayış, 1941’de Melih Cevdet ve Oktay Rifat’la birlikte yayımladıkları Garip adlı kitapla bir topluluk hareketine dönüştü.

Kitabın önsözünü Orhan Veli yazdı. Mehmet Kaplan’ın sözleriyle bu önsöz, “şiirsiz şiir veya edebiyatsız edebiyat” denebilecek bir anlayışı savunuyordu: “şairanelik”in tasfiyesi, mutlak samimiyet ve gerçeğe bağlılık. Garip hareketi, kendinden önceki şiire büyük bir tepkinin ifadesiydi; Orhan Veli Nâzım Hikmet’in, Ahmet Haşim‘in ve Beş Hececiler‘in şiirini reddederek tamamen yeni bir şiire ihtiyaç olduğunu açıkça söyledi.

Garip akımının özellikleri

• Ölçü ve uyak zorunlu değildir. Garip şairleri vezni, kafiyeyi ve söz sanatlarını şiirin olmazsa olmazı saymadı.
• “Şairane” söyleyişe karşı çıkış. Süslü dil, bilinen mazmunlar ve kalıplaşmış güzellik anlayışı bırakıldı.
• Konuşma dili. Şiir gündelik konuşmanın sadeliğine yaklaştı; Orhan Veli çocuk söyleyişlerini ve tekerlemeleri de şiire aldı.
• Gerçeğe bağlılık. Şiir, gündelik hayatın gerçek ayrıntılarına yöneldi; Orhan Veli bireysel konuların yanında sosyal konulara da yer verdi.
• Muzip bir söyleyiş. Çocuksu söyleyiş, şaire duygu ve düşüncelerini hafif alaycı, şaşırtıcı bir rahatlıkla anlatma imkânı verdi.

Garip şiirinden örnekler

Akımın havasını en iyi Orhan Veli’nin kısa şiirleri gösterir. Gemliğe Doğru üç dizelik sıradan bir uyarıdan ibarettir; Pazar Akşamları yoksul bir âşığın gururlu sitemini konuşur gibi anlatır. İstanbul Türküsü ise halk türküsünün söyleyişini ödünç alarak Garip şiirinin halk şiirine duyduğu yakınlığı gösterir. Bedava ve İstanbul’u Dinliyorum da sitedeki öteki Orhan Veli şiirleri arasındadır.

Garip’ten sonra

Orhan Veli, Garip‘ten sonra Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947) ve Karşı (1949) adlı kitaplarını yayımladı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, şairin sanatının zamanla bireysel konulardan topluma doğru genişlediğini belirtir. 1949-1950 arasında Ankara’da 28 sayı çıkardığı Yaprak dergisi de bu dönemin ürünüdür. Orhan Veli 14 Kasım 1950’de genç yaşta öldü; Garip anlayışı ise ondan sonraki kuşakların hem örnek aldığı hem de karşı çıktığı bir başlangıç noktası oldu.

Garip’in Cumhuriyet dönemi şiiri içindeki yerini ve ardından gelen İkinci Yeni’yi Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı yazımızda daha geniş bir çerçevede anlattık.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Orhan Veli Kanık” maddesi
• Mehmet Kaplan (1980), Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’nün “Orhan Veli Kanık” maddesinde aktarılan değerlendirme
• Bilge Ercilasun (2004), Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’nün “Orhan Veli Kanık” maddesinde aktarılan değerlendirme