Masal Nedir? Özellikleri ve Kalıp Sözleri

“Bir varmış, bir yokmuş…” diye başlayan bir anlatı, dinleyeni hemen başka bir dünyaya götürür. Masal, Türk halk edebiyatının en sevilen türlerinden biridir; nesilden nesile ağızdan ağıza aktarılmış, her anlatıcının dilinde biraz değişmiştir. Bu yazıda masalın ne olduğunu, kalıp sözlerini ve yapısını anlatıyoruz.

Masal nedir?

Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’üne göre masal, “genellikle halkın yarattığı, hayale dayanan, sözlü gelenekte yaşayan, çoğunlukla insanlar, hayvanlar ile cadı, cin, dev, peri vb. varlıkların başından geçen olağanüstü olayları anlatan edebî tür”dür. Aynı kelime mecaz anlamda “boşuna söylenmiş söz” için de kullanılır.

Hilal Şen İde, Erzurum masalları üzerine yaptığı çalışmada Saim Sakaoğlu’nun tanımını aktarır: Masallar, kahramanları arasında hayvanlar ve tabiatüstü varlıklar bulunan, hayal ürünü olduğu hâlde dinleyiciyi inandırabilen sözlü anlatılardır ve “zaman ve mekân kavramlarıyle kayıtlı” değildir.

Masalın özellikleri

• Sözlü gelenek: Masal yazıya geçirilmeden önce anlatıcıdan dinleyiciye aktarılır; bu yüzden aynı masalın farklı yörelerde farklı söylenişleri vardır.
• Olağanüstülük: Dev, peri, cin, cadı gibi varlıklar ve konuşan hayvanlar masalın olağan unsurlarıdır.
• Belirsiz zaman ve yer: Olayın ne zaman ve nerede geçtiği bilerek belirsiz bırakılır; giriş kalıplarındaki zaman ifadeleri de bu belirsizliği güçlendirir.
• Kalıp sözler (formeller): Masalın başında, olaylar arasında ve sonunda tekrarlanan hazır söz kalıpları kullanılır.

Masalın kalıp sözleri: formeller

Masallardaki kalıp ifadelere halk bilimi araştırmalarında “formel” denir. Sakaoğlu formelleri dört gruba ayırır: başlangıç (giriş) formelleri, bağlayış (geçiş) formelleri, benzer durumlarda kullanılan formeller ve bitiş formelleri.

Başlangıç formelleri ve tekerlemeler

En yaygın giriş kalıbı “Bir varmış, bir yokmuş”tur. TDK sözlüğü, masalların başında bulunan “Bir varmış bir yokmuş. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde.” gibi uyaklı giriş ya da ara sözleri “tekerleme” olarak tanımlar. Tuğba Bayrakdarlar’ın aktardığına göre Pertev Naili Boratav, masal başı tekerlemelerinin masalcının ustalığına ve dinleyicinin isteğine göre uzun ya da kısa söylenebildiğini belirtir. Aynı kalıp akraba Türk topluluklarında da yaşar: Türkmen masallarında en sık görülen başlangıç “Bir bar eken, bir yok eken”dir.

Bitiş formelleri

Masal, dinleyiciyi yeniden gerçek dünyaya döndüren kalıplarla biter. Sakaoğlu’nun aktardığı bitiş formelleri arasında “yedi içti muratlarına erdiler” ve “gökten üç elma düştü, biri anlatana, biri dinleyene, biri de bana” bulunur. Erzurum masallarında ise “Onlar erir muradına, darısı bizim başımıza” söylenir.

Türk masallarının tanıdık kahramanları

Türk masallarının en tanınan kahramanlarından biri Keloğlan‘dır. Onun maceralarını ve masallarda üstlendiği rolü Keloğlan masalları yazımızda anlattık. Masalı efsane, destan ve fıkra gibi komşu türlerle karşılaştırmak isterseniz Destan nedir? ve Fıkra nedir? yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: “masal” ve “tekerleme” maddeleri, sozluk.gov.tr
• Hilal Şen İde, “Erzurum Masallarının Giriş ve Bitiş Formellerinin Söz Dizimi”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, dergipark.org.tr
• Tuğba Bayrakdarlar, “Türkmen Masallarında Formeller”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7/2 (2023), dergipark.org.tr