Keloğlan Masalları: Türk Masallarının Sevimli Kahramanı

Keloğlan, Türk halk masallarının en sevilen kahramanıdır. Yoksul, kel, kimi zaman saf, kimi zaman kurnaz bu delikanlı, masalların sonunda hep muradına erer. Bu sayfada Keloğlan’ı yakından tanıyacak, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında derlenmiş kamu malı kaynaklardan bugünkü Türkçeyle yeniden anlattığımız Keloğlan masallarını okuyacaksınız.

Keloğlan kimdir?

Keloğlan, adını başındaki saçsızlıktan alır. Çoğu masalda yoksul, yaşlı ve dul annesinden başka kimsesi olmayan bir delikanlıdır; bazı masallarda kardeşleri de vardır. Masallarda çoğunlukla zeki, cesur, kendine güvenen, saf ve neşeli bir tip olarak çizilir; bazı anlatılarda ise kurnaz, uykucu ve tembel yanları öne çıkar. Başarısı kimi zaman kendi aklından, kimi zaman talihten, bir yardımcıdan ya da bir tesadüften gelir.

Araştırmacılar iki tür Keloğlan’dan söz eder. Birincisi, başına ters çevrilmiş bir işkembe geçirip kimliğini gizleyen soylu kahramandır; Keloğlan ile Zümrüdüanka masalındaki şehzade böyledir. İkincisi, masal boyunca kendisi olarak kalan yoksul ve kurnaz “gerçek” Keloğlan’dır.

Keloğlan nerelerde anlatılır?

Keloğlan tipi yalnız Anadolu’da değil, Balkanlar’da, İran’da, Kafkasya’da ve Orta Asya’da da yaşar. Azerbaycan’da Keçel, Kazakistan’da Taşza Bala, Türkmenistan’da Kelce Batır, Kırım’da Tazoğlan, Gagavuzlar arasında Kelce gibi adlarla anılır. Masalların yanı sıra destanlarda, halk hikâyelerinde, köy seyirlik oyunlarında, atasözlerinde ve türkülerde de karşımıza çıkar.

Keloğlan masalları

Bir masalı okumak ve masaldan çıkan dersi görmek için adına dokunun.

• Keloğlan ile Altın Ağacı: Ağaçla konuşmaya kalkan Keloğlan kovuktan altın çıkarır; ama ağabeyinin sözünü harfi harfine tutunca işler karışır.
• Keloğlan ile Kuyudaki Cin: Kuyuya düşen bir leblebi, Keloğlan’a sihirli bir sofra, altın öğüten bir değirmen ve söz dinleyen iki sopa kazandırır.
• Keloğlan ve ‘Macun!’ Sözü: Padişahın kızını isteyen Keloğlan, bir dervişin öğrettiği ‘Macun!’ sözüyle herkesi yerine çiviler ve verilen sözü tutturur.
• Keloğlan ile Otuz Peri: Topal annesini sırtında şifalı hamama taşıyan Keloğlan, yolda gizli bir köşke girer ve padişah kızının derdine çare olacak sırrı öğrenir.
• Keloğlan ile Sihirli Sarık: Ağabeyinin peşinden Mısır’a giden Keloğlan, sihirli bir sarık, kırbaç ve seccadeyle padişah kızının her gece kaybolmasının sırrını çözer.
• Keloğlan ile Zümrüdüanka: Kuyuda bırakılan en küçük şehzade Zümrüdüanka’nın sırtında yeryüzüne döner, başına işkembe geçirip Keloğlan kılığında hakkını arar.
• Keloğlan Hint Padişahının Oğlu Oluyor: Cebindeki birkaç kuruşla kendini Hint padişahının oğlu diye tanıtan Keloğlan, kurnazlığıyla padişah sarayına kadar yükselir.

Bu masallar nereden geliyor?

Keloğlan masallarının ilk bilimsel derlemelerinden bazılarını, 1885’te İstanbul’a gelen Macar Türkolog Ignác Kúnos yaptı. Kúnos, İstanbul masallarını çoğunlukla kış akşamları tandır başında masal anlatan yaşlı kadınlardan derlediğini yazar ve işkembe başlıklı Keloğlan’ı Türk masallarının karakteristik tiplerinden biri sayar. Sayfamızdaki masallar şu kamu malı yayınlara dayanıyor:

• Ignác Kúnos, Türkische Volksmärchen aus Stambul (Leiden, 1905)
• Ignác Kúnos, Türkische Volksmärchen aus Adakale (Leipzig, 1907)
• Ignác Kúnos, Forty-four Turkish Fairy Tales (Londra, 1913)
• Friedrich Giese, Türkische Märchen (Jena, 1925)

Masallar bu kaynaklardaki olay örgüsüne sadık kalınarak leylailemecnun.net tarafından bugünkü Türkçeyle yeniden yazılmıştır; her masalın sayfasında ayrıntılı kaynağı yer alır. Türk masallarının tip kataloğu olan, Wolfram Eberhard ile Pertev Naili Boratav’ın 1953’te yayımladığı Typen türkischer Volksmärchen de pek çok Keloğlan masalını kapsar.

Keloğlan ekranda

Keloğlan 20. yüzyılda sinemaya ve televizyona da taşındı. 1971’de Keloğlan, Keloğlan Aramızda ve Keloğlan ve Yedi Cüceler adlı üç film gösterime girdi. TRT Çocuk’ta yayımlanan Keloğlan Masalları çizgi dizisi ise onu yeni kuşaklara tanıttı.

Bunları da okuyun

• Nasreddin Hoca fıkraları
• Dede Korkut hikâyeleri
• Türk edebiyatının en ünlü 10 aşk hikâyesi

Kaynakça

• Esma Şimşek, “Türk Masallarının Millî Tipi: Keloğlan”, Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, S. 11 (2017)
• Küre Ansiklopedi, “Keloğlan” maddesi
• Emre Kasapoğlu – Ünsal Yılmaz Yeşildal, “Keloğlan Tipi ile Kalenderî Tipi Arasındaki Benzerlikler”, BAYTEREK 9/1 (2026)
• Zülfikâr Bayraktar, “Geleneğin Güncellenmesi Bağlamında Masaldan Çizgi Filme Keloğlan Tipi Üzerine”
• Mustafa S. Kaçalin, “Kúnos, Ignácz”, TDV İslâm Ansiklopedisi