Keloğlan

Keloğlan, Türk halk masallarının en tanınmış kahramanıdır. Adını başındaki saçsızlıktan alır. Çoğu masalda yoksul, yaşlı ve dul annesinden başka kimsesi olmayan bir delikanlıdır; bazı masallarda kardeşleri de vardır.

Masallarda Keloğlan çoğunlukla zeki, cesur, kendine güvenen, saf ve neşeli bir tip olarak çizilir; bazı anlatılarda ise kurnaz, uykucu ve tembel yanları öne çıkar. Başarısı kimi masalda kendi aklından, kimi masalda talihten, bir yardımcıdan ya da bir tesadüften gelir. Araştırmacılar iki tür Keloğlan'dan söz eder: başına ters çevrilmiş bir işkembe geçirip kimliğini gizleyen soylu kahraman ile masal boyunca kendisi olarak kalan yoksul ve kurnaz "gerçek" Keloğlan.

Keloğlan tipi yalnız Anadolu'da değil, Balkanlar'da, İran'da, Kafkasya'da ve Orta Asya'da da yaşar. Azerbaycan'da Keçel, Kazakistan'da Taşza Bala, Türkmenistan'da Kelce Batır, Kırım'da Tazoğlan, Gagavuzlar arasında Kelce gibi adlarla anılır. Masalların yanı sıra destanlarda, halk hikâyelerinde, köy seyirlik oyunlarında, atasözlerinde ve türkülerde de karşımıza çıkar; ama ününü asıl masallara borçludur.

Keloğlan masallarının ilk bilimsel derlemelerinden bazılarını, 1885'te İstanbul'a gelen Macar Türkolog Ignác Kúnos yaptı. Kúnos, İstanbul masallarını çoğunlukla kış akşamları tandır başında masal anlatan yaşlı kadınlardan derlediğini yazar ve işkembe başlıklı Keloğlan'ı Türk masallarının karakteristik tiplerinden biri sayar. Wolfram Eberhard ile Pertev Naili Boratav'ın 1953'te yayımladığı Türk masalları tip kataloğu Typen türkischer Volksmärchen de pek çok Keloğlan masalını kapsar.

Keloğlan 20. yüzyılda sinemaya ve televizyona da taşındı. 1971'de üç Keloğlan filmi gösterime girdi; TRT Çocuk'ta yayımlanan Keloğlan Masalları çizgi dizisi ise onu yeni kuşaklara tanıttı.

Masallarını bir arada Keloğlan masalları yazımızda bulabilirsiniz.