Tuyuğ Nedir? Özellikleri, Ölçüsü ve Örnekleri

Tuyuğ, divan edebiyatında Türklerin kendi buluşu sayılan iki nazım şeklinden biridir; öteki, 18. yüzyılda Nedîm’le yaygınlaşan şarkıdır. Gazel, kaside, mesnevî ve rubâi gibi biçimler Arap ve Fars edebiyatından gelirken tuyuğ, Türk şiirinin kendi içinden doğmuştur. Dört dizeden oluşan bu kısa şiirler, bir düşünceyi ya da bir duyguyu yoğun ve etkili bir biçimde söylemek için kullanılır.

Tuyuğ ne demek?

Kelimenin kökeni üzerine farklı görüşler vardır. En yaygın görüşe göre tuyuğ, “duymak, hissetmek” anlamına gelen eski Türkçe tuy- fiilinden türemiştir; yani “duyuş, sezgi” anlamını taşır. Tuyuğun ilk örnekleri Doğu Türk edebiyatında, Çağatay şairlerinde görülür; Anadolu’da ise 14. yüzyılda yaygınlaşmıştır.

Tuyuğun özellikleri

• Dört dizeden oluşur. Tek bir dörtlük tuyuğun bütünüdür; her tuyuğ kendi başına bir şiirdir.
• Aruz ölçüsüyle yazılır. Kullanılan kalıp neredeyse her zaman fâilâtün fâilâtün fâilündür. Aruz kalıplarını Aruz ölçüsü nedir? yazımızda anlattık.
• Kafiye düzeni aaba ya da aaaa’dır. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler kafiyelidir; üçüncü dize çoğu zaman serbest bırakılır.
• Cinaslı kafiye sevilir. Kafiyeler çoğu zaman yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı kelimelerle (cinaslarla) kurulur. Bu, kısa bir şiirde hem ses hem anlam oyunu yapmayı sağlar.
• Konusu serbesttir. Aşk, tasavvuf, kader, dünyanın geçiciliği ve öğüt en sık işlenen konulardır.

Kadı Burhaneddin: Tuyuğun ustası

Anadolu’da tuyuğun en büyük ustası, 14. yüzyılda Sivas ve Kayseri çevresinde hüküm süren hükümdar şair Kadı Burhaneddin‘dir. Divanında gazellerin yanı sıra çok sayıda tuyuğ bulunur. Onun en ünlü tuyuğu, bir hükümdarın kadere teslimiyetini ve kararlılığını aynı anda söyler:

Hak ne yazmış ise ezelde bolur
Göz neni ki görecek ise görür
İki âlemde Hakk’a sığınmışuz
Tohtamış ne ola yâ Aksak Temür

“Allah ezelde ne yazdıysa o olur; göz neyi görecekse onu görür. Biz iki dünyada da Hakk’a sığınmışız; Toktamış da kim oluyor, Aksak Temür de!” Toktamış Altın Orda hanı, Aksak Temür ise Timur’dur. Kadı Burhaneddin’in yaşadığı yıllarda bu iki güçlü hükümdar Anadolu için büyük bir tehditti. Dört dizede hem bir inanç hem bir meydan okuma vardır. Tuyuğun açıklaması ve sözlüğü şiir sayfasında.

Şairin aşk üzerine yazdığı bir başka tuyuğu ise sabrı öğütler:

Dilberün işi itâb u nâz olur
Çeşmi câdû gamzesi gammâz olur
Ey gönül sabr it tahammül kıl ana
Yâre irişmek işi az az olur

“Sevgilinin işi azarlamak ve naz etmektir; gözü büyücü, süzgün bakışı sır verendir. Ey gönül, sabret, katlan; sevgiliye kavuşmak azar azar olur.” Burada nâz olur, gammâz olur, az olur kafiyeleri birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri birbirine bağlar; üçüncü dize serbesttir. Şiirin tamamı ve açıklaması.

Tuyuğ yazan öteki şairler

Kadı Burhaneddin’den başka, 14. yüzyılın büyük tasavvuf şairi Nesîmî‘nin Türkçe divanında da üç yüzü aşkın tuyuğ bulunur. Doğu Türk edebiyatında Çağatay şairi Lutfî ve Ali Şîr Nevâî bu türün önemli temsilcileridir. 15. yüzyıldan sonra Anadolu’da tuyuğ giderek azalmış, yerini rubâiye bırakmıştır.

Tuyuğ ile rubâi arasındaki fark

Tuyuğ ile rubâi ilk bakışta birbirine çok benzer: İkisi de dört dizedir ve ikisinde de kafiye düzeni aaba ya da aaaa’dır. Ama aralarında önemli farklar vardır:

	Tuyuğ	Rubâi
Kökeni	Türk edebiyatı	Fars edebiyatı
Aruz kalıbı	Fâilâtün fâilâtün fâilün	“Ahrem” ve “ahreb” adı verilen kendine özgü 24 kalıp
Kafiye	Çoğu zaman cinaslı	Cinas şart değil
Konu	Aşk, tasavvuf, kader, öğüt	Çoğunlukla felsefi ve tasavvufi düşünceler
Ünlü şairi	Kadı Burhaneddin	Ömer Hayyam; Türk edebiyatında Azmizâde Hâletî

Tuyuğ ile mâni arasındaki benzerlik

Halk edebiyatındaki mâni de dört dizelik bir şiirdir ve kafiye düzeni çoğunlukla aaba’dır. Mânide de cinaslı kafiye sevilir; ilk dizesi kısa tutulan cinaslı mânilere “kesik mâni” denir. Bu yüzden tuyuğ, edebiyat kitaplarında sık sık “divan edebiyatının mânisi” ya da “aruzla yazılmış mâni” diye tanıtılır. Fark, mâninin 7’li hece ölçüsüyle, tuyuğun ise aruzla yazılmasıdır. Hece ölçüsü için Hece ölçüsü nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tuyuğ kaç dizeden oluşur?

Tuyuğ dört dizeden oluşur. Her tuyuğ tek bir dörtlükten ibaret olan bağımsız bir şiirdir.

Tuyuğun kafiye düzeni nasıldır?

Kafiye düzeni aaba ya da aaaa’dır. Kafiyeler çoğu zaman cinaslıdır.

Tuyuğ hangi ölçüyle yazılır?

Aruz ölçüsünün fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılır.

Tuyuğun en önemli şairi kimdir?

Anadolu sahasında tuyuğun en büyük ustası Kadı Burhaneddin’dir. Nesîmî de tuyuğ yazmıştır; Doğu Türk edebiyatında ise Lutfî ve Ali Şîr Nevâî öne çıkar.

Tuyuğ divan edebiyatına mı aittir?

Evet. Tuyuğ, şarkı ile birlikte divan edebiyatında Türklerin kendi buluşu sayılan iki nazım şeklinden biridir. Divan edebiyatının öteki biçimleri için Divan edebiyatı nedir? ve Gazel nedir? yazılarımıza, bu dönemin şiirleri için divan şiiri sayfamıza göz atabilirsiniz.