Tekerleme Nedir? Özellikleri, Türleri ve Masallardaki Yeri

“Bir varmış bir yokmuş” diye başlayan bir masal dinlemeyen, ebeyi seçmek için “sayışmaca” söylemeyen çocuk yok gibidir. Bu kalıp sözlerin ortak adı tekerlemedir. Tekerleme, halk edebiyatının en eğlenceli ve en eski ürünlerinden biridir; çoğu zaman anlamdan çok sesle oynar.

Tekerleme nedir?

Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünde tekerleme için birkaç anlam verilir: çoğunlukla basmakalıp söz; birbiriyle uyumlu hazır söz kalıbı; masalların genellikle başında bulunan, “Bir varmış bir yokmuş” türünden uyaklı giriş ya da ara sözler; saz şairleri arasında yapılan deyiş yarışı ve orta oyununda özellikle Kavuklu’nun kullandığı sözler. Halk bilimi araştırmalarında ise tekerleme, ses oyunları ve çağrışımlarla birbirinden farklı düşünceleri birbirine bağlayan, çoğunlukla çocukların eğlenmek için söylediği uyaklı sözler olarak tanımlanır.

Tekerlemenin özellikleri

• Anonimdir. Söyleyeni belli değildir; ağızdan ağıza yayılır, yöreden yöreye değişir.
• Ses ve uyak öndedir. Ses tekrarları, uyak ve ritim çoğu zaman sözün anlamından daha önemlidir.
• Anlamı belirsiz kelimeler içerir. Tekerlemelerde bugün anlamı bilinmeyen ya da yalnızca uyak için kullanıldığı düşünülen kelimeler bulunur. Bazı ses yansımalı kelimeler de vardır.
• Başka türlerin içinde yaşar. Masalların, bilmecelerin, ninnilerin ve çocuk oyunlarının içinde yer aldığı gibi tek başına da söylenebilir.

Tekerleme türleri

Ünal Kalaycı’nın makalesinde aktarılan, halk bilimci Ali Duymaz’ın sınıflandırmasına göre tekerlemeler iki ana gruba ayrılır:

• Bir oyuna, törene ya da metne bağlı tekerlemeler: Ebe seçmek için söylenen sayışmacalar, oyun sırasında söylenenler, çabuk söylemeler (yanıltmaçlar), takılmalar; geçiş dönemi törenlerine, mevsim bayramlarına ve dileklere bağlı tekerlemeler; masal, bilmece, ninni ve halk hikâyesi tekerlemeleri; seyirlik oyunlara bağlı olanlar.
• Yazılı ya da gelişmiş edebî tekerlemeler: Âşık şiirinde ve tekke edebiyatında görülen tekerleme biçimleri.
• Öteki tekerlemeler: Manzum mektuplar, meslekler üzerine söylenen tekerlemeler gibi.

Masallarda tekerleme

Tekerlemenin en bilinen yeri masaldır. Masalcı, dinleyiciyi gerçek dünyadan masal dünyasına “Bir varmış bir yokmuş” gibi kalıp sözlerle geçirir; masalın sonunda da benzer sözlerle dinleyiciyi gerçeğe geri getirir. Sitemizdeki Kıbrıs masalı İncircinin Dediği, masalcının “Ben da bırakdım da geldim” diyerek kendini de hikâyeye kattığı tipik bir bitiş sözüyle sona erer. Masal tekerlemelerini ve kalıp sözleri daha ayrıntılı olarak Masal nedir? yazımızda anlattık.

Yöresel tekerlemelerden örnekler

Kahramanmaraş’tan derlenen tekerlemelerde geçen “Dırın dırın Andırın / İki dükan bir fırın” ya da “Elim elim epelek” gibi söyleyişler, tekerlemenin anlamdan çok sesle kurulduğunu gösterir. Araştırmacı Ünal Kalaycı, bu tür tekerlemelerde aslında “anlamsız” kelime bulunmadığını, yalnızca anlamı ya da işlevi bugün bilinmeyen kelimeler bulunduğunu savunur; bunların bir kısmının eski dualara ya da inanışlara dayanabileceğini de bunun kesin olmadığını belirterek not eder.

Tekerlemeyle akraba öteki halk edebiyatı türleri için bilmece, ninni ve mâni yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “tekerleme” maddesi (sozluk.gov.tr)
• Ünal Kalaycı (2019), “Kahramanmaraş Tekerlemelerinde Anlamsız Görünen Kelimeler”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 44, s. 128-144 (DergiPark)