Köy Romanı Nedir? Küçük Paşa’dan Fakir Baykurt’a Türk Edebiyatında Köy

Türk romanı uzun süre İstanbul’un konaklarında, yalılarında ve mahallelerinde geçti. Anadolu köyünün ve köylünün romana girmesi zaman aldı. Bu yazıda “köy romanı” denince ne anlaşıldığını, türün ilk örneklerini ve Cumhuriyet döneminde nasıl geliştiğini anlatıyoruz.

Köy romanı nedir?

Köy romanı, olayları köyde geçen, köy insanının yaşayışını, yoksulluğunu, toprak ve su gibi sorunlarını, ağa ile köylü arasındaki ilişkileri konu edinen romanlara verilen addır. Bu romanlarda köylüler çoğu zaman kendi ağız özellikleriyle konuşturulur, köyün âdetleri ve gündelik hayatı ayrıntılı biçimde anlatılır.

İlk örnekler: Karabibik ve Küçük Paşa

Edebiyat tarihçileri, anlatının taşraya açılmasında birkaç esere dikkat çeker: Ahmet Mithat Efendi’nin Bahtiyarlık‘ı ile Bir Gerçek Hikâye‘si, Ömer Âli Bey’in Türkmen Kızı, Mizancı Murat Bey’in Turfanda mı Turfa mı? adlı romanı ve Nabizâde Nâzım‘ın Karabibik‘i.

Ebubekir Hâzım Tepeyran‘ın II. Meşrutiyet’in hemen ardından, 1910’da yayımladığı Küçük Paşa ise ilk köy romanlarımızdan biri sayılır. Yazarın “bir köylü çocuğun muhayyel sergüzeşti” diye sunduğu roman, Anadolu köyünü ilk kez bu kadar geniş biçimde işler. Uzun yıllar valilik yapan Tepeyran, önsözünde romanın sanat bakımından eksiklerini kabul eder ve asıl amacının Anadolu’nun gerçeğini göstermek olduğunu söyler. Roman ilk çıktığında pek ilgi görmedi; Cumhuriyet döneminde yazarların Anadolu’ya yönelmesiyle yeniden keşfedildi ve 1947’de yazarının sadeleştirmesiyle tekrar basıldı.

Köy Enstitüleri ve yeni kuşak

Cumhuriyet döneminde köy, romanın merkezine yerleşti. Köy Enstitülerinde yetişen öğretmen-yazarlar, köyü dışarıdan bakan bir gözle değil, içinden gelen birinin tanıklığıyla anlattı. Bu kuşağın en tanınmış adlarından Fakir Baykurt, Gönen Köy Enstitüsü’nü bitirip köy öğretmenliği yaptı. İlk kitabı Çilli (1955) köy hayatını anlatan öykülerden oluşur. İlk romanı Yılanların Öcü (1959), varsıl ile yoksulun çatışmasını işler ve Yunus Nadi Roman Ödülü’nü kazanır. Onuncu Köy‘de bir enstitü mezunu öğretmenin köylüyü bilinçlendirme çabasını, Kaplumbağalar (1967)’da bir köy eğitmeninin köyü değiştirme uğraşını, TRT Roman Ödülü’nü alan Tırpan (1970)’da ise yaşlı bir ağayla evlendirilmek istenen bir genç kadının direnişini anlatır.

İlginç olan, Baykurt’un kendi eserlerinin yalnızca “köy romanı” diye sınıflandırılmasına olumsuz bakmasıdır. Ona göre yazdıkları köyün ya da şehrin hayatına tutulmuş bir aynaydı. Nitekim yazar, Almanya yıllarında göçmen işçilerin hayatını anlatan Gece Vardiyası ve Koca Ren gibi kitaplar da yazdı.

Köy romanının ortak özellikleri

• Olaylar köyde ya da kasabada geçer; doğa, toprak ve mevsimler anlatının önemli bir parçasıdır.
• Yoksulluk, toprak ve su sorunu, ağalık düzeni, eğitim ve göç başlıca konulardır.
• Kişiler çoğunlukla yöresel ağızla konuşturulur; bu tutum zaman zaman eleştiri de almıştır.
• Pek çok yazar eleştirel gerçekçi bir bakışla toplumsal değişimi göstermeyi amaçlar.

Köyü ve Anadolu insanını anlatan öteki yazarlar için Yaşar Kemal ve Memduh Şevket Esendal yazılarımıza, dönemin genel çerçevesi için Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Ebubekir Hazım Tepeyran” maddesi, Dr. Necati Tonga
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Fakir Baykurt” maddesi, Dr. Öğr. Üyesi Celal Aslan
• Necati Tonga (2013), “Ebubekir Hâzım Tepeyran’ın Küçük Paşa Romanına Yansıyan Köy Hayatı”, Gazi Türkiyat, Güz 2013, s. 121-132 (TEİS maddesinde aktarıldığı biçimiyle)