Türk Şiirinde Sembolizm: Fransa’dan Ahmet Haşim’e

Sembolizm, bir şeyi doğrudan söylemek yerine sezdirmeyi, şiiri bir anlatıdan çok bir musikiye yaklaştırmayı amaçlayan bir şiir akımıdır. Fransa’da doğan bu anlayış, Türk şiirinde en güçlü karşılığını Ahmet Haşim‘de buldu. Bu yazıda akımın temel ilkelerini ve Türk şiirindeki izlerini anlatıyoruz.

Sembolizm Fransa’da nasıl doğdu?

Sembolizm, 19. yüzyılın sonunda Fransız şairlerinin geleneksel şiirin, özellikle Parnasçı şiirin katı kurallarına karşı çıkışıyla başladı. Akımın adı, Jean Moréas’ın 18 Eylül 1886’da Le Figaro gazetesinde yayımladığı bildiriyle yerleşti. Charles Baudelaire, 1857’de yayımlanan Kötülük Çiçekleri (Les Fleurs du mal) ve duyular arasındaki “karşılıklar” düşüncesiyle akımın en önemli öncüsü sayılır. Paul Verlaine ve Arthur Rimbaud akımın ilk büyük adlarıdır; Stéphane Mallarmé ise zamanla akımın önderi oldu. Akım 1890 dolaylarında en parlak dönemini yaşadı, 1900’lerden sonra etkisini yitirdi.

Sembolizmin temel ilkeleri

• Söylemek değil sezdirmek. Şair, iç dünyasını ve geçici duyumları açıklamak yerine imge ve sembollerle telkin eder; anlam, kesin bir ifadeden çok bir çağrışımlar bütünüdür.
• Musiki. Şiirin sesi, ritmi ve kelime seçimi bir besteye benzetilir. Şiirde ahenk, anlamdan daha önemli hâle gelir.
• Kişisel semboller. İmgeler şairin ruh hâlini taşır ve maddi dünyanın ötesindeki bir gerçekliğe işaret eder.
• Biçimde serbestlik. Pek çok sembolist şair mensur şiire ve serbest nazma yöneldi.

Sembolizm Türk şiirine nasıl girdi?

Batı şiirine açılan Türk şairleri sembolizmle Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âtî yıllarında tanıştı. Ahmet Haşim’in ilk şiirlerinde Cenab Şahabeddin ile Tevfik Fikret‘in güçlü etkisi görülür; TEİS’teki maddesinde Batılı şairlerin, özellikle sembolistlerin de onun üzerinde önemli bir etkisi olduğu belirtilir. Haşim, 24 Şubat 1910 tarihli Fecr-i Âtî beyannamesini imzalayanlar arasındadır, ancak topluluğun toplantılarına seyrek katıldı ve asıl kimliğini kimseye benzemeyen şiirleriyle buldu.

Ahmet Haşim’in şiir anlayışı

Haşim’in şiir görüşü, önce 1921’de Dergâh dergisinde “Şiirde Mana” adıyla yayımlanan, sonra küçük değişikliklerle Piyale‘ye önsöz olarak konan “Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar” yazısında toplanır. Yazı, “Bir Günün Sonunda Arzu” şiirini eleştirenlere bir cevap olarak doğmuştur. Haşim’e göre şiir nesirden ayrıdır ve nesre çevrilemez; bir hikâye değil, “sessiz bir şarkı”dır. Şiirde ritim ve ahenk anlamın önündedir. Kapalılık da bir kusur değil, bir güçtür: Kapalı bir şiir okurda çok sayıda çağrışım uyandırır ve okuru da anlamın yaratılmasına ortak eder.

Göl Saatleri ve Piyale

Haşim’in 1921’de yayımlanan Göl Saatleri‘nde dört bölümde 34 şiir yer alır. Kitapta aynı manzaranın günün farklı saatlerinde görünüşü, empresyonist ressamların tablolarını hatırlatan bir duyarlılıkla verilir. 1926’da yayımlanan Piyale‘deki şiirlerde dil sadeleşir; kırmızı en baskın renk, akşam en baskın zaman, hüzün en baskın duygudur. Sitedeki Merdiven, Karanfil, Havuz ve Bir Günün Sonunda Arzu bu dönemin şiirleridir. İki dörtlükten oluşan Şafakta ise aşkı aydınlıkla karanlık arasında gidip gelen bir eşik olarak anlatır; Haşim’in sembolist söyleyişinin yoğun bir örneğidir.

Ahmet Haşim’in hayatını Ahmet Haşim: hayatı, şiir anlayışı ve eserleri yazımızda, öteki akımları da edebiyat akımları yazımızda anlattık.

Kaynakça

• Encyclopaedia Britannica, “Symbolism (literary and artistic movement)” maddesi
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Ahmet Haşim” maddesi, Doç. Dr. Sabahattin Çağın