Bir Firar
Dayakla suç itiraf ettirilen İdris, kendisine iyilik etmiş yaşlı bir adamı kurtarmak için her şeyi göze alır.
İlk yayımlandığı eser: Sabahattin Ali, "Bir Firar" (1933), Değirmen (1935); metin: Vikikaynak
Bu sayfada hikâyenin tam metni yer alıyor. Özeti, ana fikri, karakterleri ve eski kelimelerin anlamları metnin sonunda.
İki candarma İdris’i aralarına almış götürüyorlardı.
İdris ayaklarına basamayacak haldeydi. Candarmalar çok dövmüşlerdi, fakat seke seke yürümeye çalışıyordu.
Bayram namazında İmamköy Camii’ni bastığını ve orada namaz kılanları soyduğunu en nihayet itiraf etmişti.
Halbuki böyle bir şeyden haberi bile yoktu…
Ne çare?.. Dayak bu… Her şeyi söyletir.
En aşağı yedi sene yiyecekti.
Seke seke yürüyor, ara sıra ayağı bir taşa takılıp sendeledikçe candarmaların birisi koluna yapışıyordu.
Biraz yürüdükten sonra kendisine bir de sigara verdiler…
Bunlar da aslında fena adamlar değildi… Fakat ne yapsınlar, vazife… Takibe çıkarken, “faili bulmadan gelirseniz gözüme görünmeyin!” diye yüzbaşı sıkı sıkı emirler vermişti. Köyü soyan çoktan kirişi kırmış olacağı için, ne yapıp yapıp fail bulmak lazımdı.
İdris de zaten kaç senedir buralarda serseri serseri dolaşıyor, binbir türlü dalaverelere girip çıkıyordu.
Birkaç kere de sigara kâğıdı ve çakmaktaşı satarken yakalanmıştı.
Asıl mühimi, köylü kendisinden şikâyetçiydi. İlk zamanlarda rahmetli babasının -babası köyün imamıydı- hatırını sayanlar bile onun bu hallerini görünce kaybolmasını istemeye başladılar.
İdris köyde kaldıkça candarmanın ayağı kesilmeyecekti. Bunun için candarmalar İdris’i yakalayınca, muhtarla köy bakkalı, İdris’i vakadan bir gün evvel İmamköy tarafına giderken gördüklerini söylediler…
Bu kadarı yeterdi. Üst tarafını candarmalar söylettiler…
İdris İmamköy Camii’ni bayram namazında nasıl soyduğunu anlattı…
Şimdi İmamköyü’ne gidiyorlardı.
İdris düşünüyordu; adamakıllı dalmıştı.
Bu dakikada aklında, ne yediği dayak ne de yiyeceği yedi sene vardı. Onun zihnini büsbütün başka bir şey, başka bir düşünce dolduruyordu.
Bu düşünce ona dayaktan ve hapisten daha acı geliyordu.
Fazla işlemeye alışmamış olan kafası bir çare arıyor, bulamıyor, sıkıntısını, dışarıya fırlayan gözlerinde, yüzünün birbirine karışan sinirlerinde gösteriyordu.
Düşündüğü şey şuydu:
İdris dayak yerken, köyü soyduğunu söylemişti. İş bu kadarla bitmiyordu. Deliller de lazımdı. Bunun için paraları ve gümüş saatleri nereye koyduğunu söylemek icap ediyordu.
Ne parası? Ne gümüş saati… Hatta ne soygunu?.. Fakat söylemek lazımdı… Sopa, dipçik ve tekme dayanılır gibi değildi. Beyni kafasından fırlayacak gibi oluyordu: Ne söylesin?
“İmamköyü’nü ben soydum!” demek kolay… Fakat paralarla gümüş saatleri meydana çıkarmak zor…
Hem çok zor…
Değnekler, tekmeler, dipçikler kalkıp iniyordu. Bayılacak gibi oldu. Gözleri karardı. Elini hafifçe kaldırdı:
“Diyivereceğim!” dedi.
Candarmalar bıraktılar. Yüzüne su serptiler. Bir sigara verdiler. O zaman İdris ilk aklına gelen ismi söyledi:
“Paralar İmamköyü’nde kahveci Süleyman Ağa’da!” dedi.
Dayak kesilmişti. İdris’in de o zaman düşündüğü yalnız buydu. Fakat İmamköyü’ne doğru yola çıkınca büsbütün başka şeyler düşünmeye başladı. “Yandı garip Süleyman Ağa!” dedi.
Süleyman Ağa, kendi köyünde olsun, İmamköyü’nde olsun, ona hâlâ yardım eden bir tek kişiydi. Kahvesinde yatacak yer verir, ona nasihat falan ederdi. Nereden aklına evvela bu zavallının ismi gelmişti?..
Şimdi candarmalar, hiçbir şeyden haberi olmayan ihtiyarı yatıracaklar ve döveceklerdi. Gebertinceye kadar döveceklerdi.
Süleyman Ağa: “Bilmiyorum!” diyecek, binbir türlü yemin edecek, fakat dayağı yiyecekti. Titrek sesiyle yalvaracak, anlatmak isteyecek, kıvrım kıvrım kıvranacak, fakat dayağı yiyecekti.
Ak sakallı ihtiyarın, sakallarından yaşlar akarak ağladığını görür gibi oldu. İhtiyarın iki kat olmuş beline tekmelerin, dipçiklerin indiğini görür gibi oldu. Beyaz, gür kaşların altında, feri kaçıp dışarı fırlayan iki gözün kendisine dikildiğini, “beğendin mi ettiğini, İdris!” demek isteyerek baktığını görür gibi oldu.
Beline tekrar bir dipçik yemiş gibi inledi.
Candarmaların biri ona yandan bir göz attı… Sonra bir sigara daha çıkarıp verdi…
İdris sigarayı göbeğinin üzerinde sallanan kelepçeli elleriyle yakalayarak ağzına götürdü. Sıkı sıkı bir iki nefes çekti.
Beş on adım daha gittiler…
Sigara İdris’in ağzından düştü…
A-ah… Bunu yapamayacaktı…
Karşıdan İmamköy görünmüştü… Evvela bir iki uyuz ağaç, sonra birkaç kerpiç ev… Beş on çıplak çocuk…
Yüz adım daha… Sonra köye geleceklerdi… Ve Süleyman Ağa…
İdris etrafına bir bakındı… Şosenin sağ tarafı fundalıktı. Candarmalara baktı: Silahları ellerinde gidiyorlardı.
Bir sıçradı, hendeğin öbür tarafına atladı, düştü, tekrar kalkarak fundalıkta koşmaya başladı. Candarmalar “şırrak” diye mekanizmaları açıp kapadılar, ondan sonra iki tok ses… Havada kısa ve keskin bir vınlama oldu, İdris olduğu yere yıkıldı.
Candarmalar yanına koştular. Ağzından ince bir çizgi halinde kan geliyordu. Gözlerini açtı: “Süleyman Ağa’nın bir şeyden haberi yok…” dedi. Başı yana düştü. Ağzından tekrar ve çok kan geldi. Tekrar gözlerini açarak: “Benim de…” dedi.
Gözlerini bir daha kapayamadan hafifçe gerildi. Olduğu yerde dimdik kaldı.
Bir Firar hikâyesinin özeti
İki jandarma, ayakta duracak hâli kalmayan İdris’i aralarına almış, İmamköy’e götürmektedir. Bayram günü köy camisinde namaz kılanları soyan kişi bulunamayınca, kaç yıldır ortalıkta serseri gibi dolaşan ve köylünün şikâyetçi olduğu İdris yakalanmış; muhtarla bakkalın tanıklığı ve ağır dayak sonunda yapmadığı soygunu itiraf etmiştir.
Ama itiraf yetmez; jandarmalar paraların ve saatlerin nerede olduğunu da öğrenmek ister. Dayağa dayanamayan İdris aklına ilk gelen ismi söyler: İmamköy’deki kahveci Süleyman Ağa. Oysa Süleyman Ağa, ona kahvesinde yatacak yer veren, öğüt veren, hâlâ yardım eden tek kişidir.
Yolda İdris artık ne yediği dayağı ne de alacağı cezayı düşünür; aklında yalnızca kendi yüzünden dövülecek olan ak sakallı ihtiyarın hâli vardır. Köyün evleri göründüğünde, elleri kelepçeli hâlde birden yolun kenarındaki fundalığa atılır. Jandarmalar ateş eder; İdris yere yığılır ve ölmeden önce yalnızca Süleyman Ağa’nın hiçbir şeyden haberi olmadığını, kendisinin de suçsuz olduğunu söyleyebilir.
Bir Firar hikâyesinin ana fikri
Hikâye, zorla alınan itirafın ve “ne yapıp yapıp bir fail bulma” anlayışının nasıl masum insanları ezdiğini anlatır. Toplumun dışladığı bir serserinin, son anında kendisine iyilik etmiş bir insanı korumak için hayatını vermesi, hikâyeye derin bir vicdan ve fedakârlık boyutu katar. Sabahattin Ali, jandarmaları da kötü insanlar olarak değil, verilen emri yerine getiren sıradan kişiler olarak çizer; asıl eleştiri, işleyişin kendisinedir.
Bir Firar hikâyesinin karakterleri
- İdris: Köyün imamının oğlu olan, serseri hayatı yaşayan ve suçsuz yere itiraf ettirilen genç adam.
- Süleyman Ağa: İmamköy’de kahvecilik yapan, İdris’e yardım eden yaşlı adam.
- İki jandarma: Faili bulmadan dönmemeleri emredilmiş kolluk görevlileri.
- Muhtar ve bakkal: İdris’i olay günü İmamköy yolunda gördüklerini söyleyen köylüler.
Mekân, zaman ve yayım
Hikâye, iki köy arasındaki şosede, birkaç saatlik bir yürüyüş sırasında geçer; İdris’in yakalanışı ve sorgusu geriye dönüşlerle anlatılır. Metnin sonundaki tarihe göre 1933’te yazılmıştır. Sabahattin Ali, Değirmen‘in 1935 baskısındaki notunda bu hikâyenin de Osmanlı dönemi Anadolu’sunu anlattığını belirtir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre yazar, cezaevi gözlemlerini kullandığı hikâyeler arasında “Bir Firar”ı da yazmıştır.
Hikâyedeki eski kelimeler
- Firar: Kaçış, kaçma.
- Fail: Suçu işleyen kişi.
- Kirişi kırmak: Kaçıp gitmek.
- Şose: Taş döşenmiş yol.
- Fundalık: Çalılık.
- Dipçik: Tüfeğin omuza dayanan arka kısmı.
Sabahattin Ali‘in Değirmen kitabından öteki hikâyeler: Kırlangıçlar, Bir Orman Hikâyesi, Kazlar, Bir Gemici Hikâyesi, Birdenbire Sönen Kandilin Hikâyesi. Kitabın tamamı hakkında: Değirmen: Sabahattin Ali’nin İlk Hikâye Kitabı.

Düşüncenizi yazın