Kırlangıçlar
Söğüt dalında tanışan iki "başka türlü" kırlangıç, birbirlerine söyleyemedikleri tek bir cümle yüzünden sonbaharla birlikte ayrılır.
İlk yayımlandığı eser: Sabahattin Ali, "Kırlangıçlar" (yazılışı 1933; Varlık, 1 Mart 1935), Değirmen (1935); metin: Vikikaynak
Bu sayfada hikâyenin tam metni yer alıyor. Özeti, ana fikri, karakterleri ve eski kelimelerin anlamları metnin sonunda.
Şehrin kıyısında, ufacık bir derenin kenarında, dalları suya sarkan ihtiyar bir söğüt ağacı vardır. İlkbaharın başlangıçlarında bu söğüdün dallarına bir dişi kırlangıç gelip kondu; derenin bir başından bir başına yıldırım gibi uçan, beyaz göğüslerini suya dokundurarak şeffaf kanatlı küçük böcekleri yakalayan diğer kırlangıçlara bakmaya başladı. Başını hafif hafif sallıyordu. Derin düşüncelere daldığı belliydi.
Söğüdün dalları hışırdadı. Bir erkek kırlangıç geldi, dişinin karşısındaki dala kondu.
Kırlangıçlar arasında pek teklif yoktur. Uzun uzadıya takdim filan edilmeden konuşmaya başladılar ve pek az sonra da ahbap oldular.
Evvela havadan, sudan bahsedildi. (İki kişi birbirlerini yeni tanıdıkları zaman havadan sudan bahsetmek âdettir.) Fakat biraz sonra erkek bir iki dal ileri geldi, dişi daha az çekingen bir hal aldı.
Muhabbeti kaynattılar.
“Olur ya!” demeyin, iki kırlangıcın ilkbaharda, herkes dört tarafa koşup çalışırken bir söğüt dalında oturup yarenlik etmeleri gündelik işlerden değildir.
Bizim kırlangıçların ikisi de antika mahluklardı, yani öteki kırlangıçlara benzemiyorlardı. (Başkalarına benzemeyenlere antika derler.) Evvela dişi kırlangıç lafı derin tarafından açtı:
“Siz hiç çalışmıyorsunuz?
Başka bir kırlangıç olsaydı hemen: “Ya siz neden burada oturuyorsunuz?” diye ikinci bir sorguya kalkışırdı. Fakat bizimki derin derin içini çekti ve sustu.
Ve dişi onun söylediği şeyleri anlıyormuş gibi başını salladı ve gözlerini aşağıda şıpırtıyla akan suya dikti.
Bir müddet daha sustular. Erkek birdenbire gözlerini dişiye dikerek söze başladı:
“Bakınız şunlara…” Ve aşağıda birbirini çaprazlayarak uçan ve dokuma tezgâhının mekiklerine benzeyen kırlangıçları gösterdi. “Bakınız şunlara… Sabah akşam demeden, yaz kış demeden çalışıyorlar. Ben bunlara çok kere sordum: Neden böyle durmadan uğraşıyorsunuz, dedim, cevap vermediler. Omuzlarını silkip yanımdan uzaklaştılar.”
Dişi:
“Birbirimize sen diye hitap etsek nasıl olur?” dedi. Erkek, okkalı sözlerine cevap olmayan bu lafı beklememekle beraber, bu tekliften hoşlandı ve tekrar başladı:
“Adeta utanıyorum…” dedi, “Bütün kuşları sıraya dizseler biz herhalde sonuncu gelmeyiz. Kılığımız, kıyafetimiz düzgündür. Aklımız, şu sabahtan akşama kadar avaz avaz bağıran bülbülden herhalde üstündür. Kanadımızı bir vursak en hızlı güvercinden daha çok yol alırız. Halbuki bütün kuşların en zavallısı bizmişiz gibi hiç durmadan didiniyoruz. Şu budala serçe bile üç günlük ömrünü keyifle geçiriyor da, biz, arasından uçtuğumuz ağaçları bile fark etmiyoruz.”
Biraz durdu, dişiye doğru yandan bir göz attı:
“Yarın öldüğümüz zaman birisi bize sorsa: ‘Dünyada neler gördünüz?’ dese herhalde verecek cevap bulamayız. Koşmaktan görmeye vaktimiz olmuyor ki…”
Dişi, gözlerinin içi buğulanarak:
“Ah” dedi, “tıpkı benim gibi düşünüyorsun.”
Erkek cevap verdi:
“Zaten seni burada tek başına görünce benim gibi düşündüğünü anlamıştım. Doğru değil mi ama? Şu dünyayı adamakıllı görmeden, dünyanın ne olduğunu adamakıllı anlamadan buradan gidecek olduktan sonra ne diye buraya geldik sanki? Yaşadığımızın farkına varmayacak olduktan sonra ne diye yaşıyoruz?” Dişi tasdik eder gibi başını salladı:
“Etrafımıza göz gezdirince” dedi, “ben de senin gibi, dört tarafa koşan kırlangıçlardan başka bir şey görmüyorum. Ben de bunlardan mıyım, diyorum, sonra da bunlardan değilim galiba, diyorum. Onlar da beni pek istemiyorlar. Ne yapayım, burada oturup etrafa bakıyorum. Siz de, şey, sen de gelmesen böyle yapayalnız bu yazı geçirecektim.”
Akşama doğru lafları daha derinleştirdiler… Sonra ayrıldılar. Ve her gün buluşmaya başladılar.
Aman yarabbi, neler konuşmuyorlardı!.. Eğer kırlangıçlarda kitap yazmak âdet olsaydı, bunların yazacakları kitaplar muhakkak ki üniversitelerde okutulurdu.
Gitgide birbirlerine daha çok alıştılar. Çok kere dişi daha evvel gelir, gözlerini suya dikerek erkeği beklerdi.
Bir gün çiçeklerden, bir gün yıldızlardan, bir gün öteki kırlangıçlardan bahsederlerdi. Hep düşünceleri birbirine uygundu.
Yalnız her ikisinin de içinde gizliden gizliye büyüyen bir korku vardı: Bir gün gelip ayrılmak korkusu.
Hiçbirisi bu korkusunu ötekine söylemeye cesaret edemiyordu. Kim bilir, belki öbürünün yanlış anlayacağından çekiniyordu. (Çünkü içten duyulan şeyler hep yanlış anlaşılır.)
İçlerinde bu ayrılık korkusu büyüdükçe bunu münasip bir şekilde diğerine söylemek için düşünmeye başladılar.
Mesela:
“Hiç ayrılmayalım, olmaz mı?” demek vardı, fakat bu pek geniş manalı ve müphemdi. Nasıl ayrılmayalım?..
“Bir yuva kuralım!” deseler, bu da pek bayağı kaçacaktı. Hem o zaman başka kırlangıçlara benzeyeceklerini sanıyorlardı.
Dünyanın geçiciliğinden, gökyüzünün sonsuzluğundan, sulardan ve diğer kuşların yaşayışlarından bahsederlerken, gözleri birbirine hasretle bakar ve: “Birbirimizden nasıl ayrılacağız?” demek isterlerdi.
Tesadüfün pek merhametli olmadığını ve birbirine böyle yakın olanları bir ikinci defa karşı karşıya getirmediğini biliyorlardı. Fakat konuştukları dil, diğer kırlangıçların diliydi ve bu dilde, söylemek istedikleri şeyleri söylemekten utanıyorlardı. Bu dil, onların içindeki şeylere uygun değildi.
Yavaş yavaş gözlerine ve bakışlarına bir gamlılık çöktü. Dostluktan filan bahsederken, sesleri titriyor gibiydi; yahut onlar böyle zannediyorlardı. Fakat böyle zamanlarda hemen birinden biri, bir kahkaha atar ve işi alaya bozardı: İçi burkulduğu halde… Nihayet günün birinde ikisi de bunun böyle sürüp gidemeyeceğini anladılar. İkisi de birbirlerine açılmaya karar verdiler.
Sabahleyin karşı karşıya gelince dişi söylemek istediği şeyleri gözleriyle anlatmak istedi. Tam bu sırada, üzerinde oturdukları söğütten sarı bir yaprak koptu, iki tarafa sallanarak aralarında geçti ve dişinin en manalı baktığı zamanda gözlerinin önünü kapattı.
Erkek bu bakışı göremedi.
Fakat her ikisi de sarı yaprağı gördüler.
Erkek ağzını açtı:
“Senden hiç ayrılmak istemiyorum…” demek üzereydi ki, buvvv diye soğuk bir rüzgâr esti…
Dişi, erkeğin sözlerini işitemedi.
Fakat her ikisi soğuk rüzgârın sesini duydular.
Birbirlerinin gözlerine baktılar; artık yuva kurmak zamanının geçtiğini, sonbaharın geldiğini, ayrılacaklarını anladılar.
İkisi de içini çekti.
Tepelerinden birçok kırlangıçlar geçti: Sıcak yerlere dönüyorlardı.
Ayrıldılar… Ve bir daha birbirlerini görmediler.
Fakat ikisi de küçük derenin kenarındaki söğüdü ve orada geçirdikleri güzel ilkbaharı ve yazı unutmadılar.
Ve ikisi de, böyle bir yaz geçirmemiş olan diğer kırlangıçlara tepeden baktılar… (Çünkü azlıkta kalanlar çok olanlara nedense tepeden bakarlar.)
Kırlangıçlar hikâyesinin özeti
İlkbaharın başında, şehrin kıyısındaki küçük bir derenin üstüne eğilmiş yaşlı bir söğüde bir dişi kırlangıç konar. Aşağıda durmadan böcek avlayan öteki kırlangıçları seyrederken yanına bir erkek kırlangıç gelir. İkisi de sürüdeki kuşlara benzemeyen, anlatıcının deyişiyle “antika” kuşlardır: sabahtan akşama didinmek yerine dünyayı görmek, düşünmek ve konuşmak isterler.
Her gün aynı dalda buluşurlar; çiçeklerden, yıldızlardan, öteki kuşlardan konuşur, düşüncelerinin hep birbirine uyduğunu görürler. Ama ikisinin de içinde, söylemeye cesaret edemedikleri bir korku büyür: bir gün ayrılmak. “Hiç ayrılmayalım” demek fazla belirsiz, “bir yuva kuralım” demek fazla sıradan gelir; konuştukları dil, içlerindekini anlatmaya yetmez.
Sonunda birbirlerine açılmaya karar verdikleri sabah, dişinin en anlamlı baktığı anda bir sarı yaprak gözlerinin önüne düşer; erkek tam “Senden hiç ayrılmak istemiyorum” diyecekken soğuk bir rüzgâr eser. İkisi de sarı yaprağı görür, rüzgârın sesini duyar ve sonbaharın geldiğini, yuva kurma zamanının geçtiğini anlar. Sıcak ülkelere dönen kırlangıçlarla birlikte ayrılırlar ve bir daha karşılaşmazlar; ama derenin kenarındaki söğüdü ve orada geçirdikleri yazı hiç unutmazlar.
Kırlangıçlar hikâyesinin ana fikri
Hikâye, zamanında söylenmeyen sözün kaybettirdiklerini anlatır: sevgiyi söylemeyi ertelemek, mevsimin ve hayatın geçiciliği karşısında onu hiç söyleyememekle sonuçlanabilir. Bir yandan da kalabalığa benzemeyenlerin yalnızlığını ve birbirini bulan iki “farklı” ruhun yakınlığını işler.
Hayvan kahramanlar üzerinden kurulan bu küçük aşk hikâyesinde Sabahattin Ali, parantez içindeki kısa ve ironik açıklamalarla (“Çünkü içten duyulan şeyler hep yanlış anlaşılır.” gibi) anlatıya hem bir masal havası hem de hafif bir alay katar.
Kırlangıçlar hikâyesinin karakterleri
- Dişi kırlangıç: Sürüden ayrı durup düşünmeyi seven, ayrılık korkusunu bakışlarıyla anlatmaya çalışan kuş.
- Erkek kırlangıç: Durmadan çalışan kuşlara şaşan, dünyayı “adamakıllı görmeden” yaşamayı anlamsız bulan kuş.
- Öteki kırlangıçlar: Sabahtan akşama uçup avlanan, iki kahramanı pek anlamayan sürü.
- Anlatıcı: Okurla konuşan, parantez içi yorumlarıyla hikâyeye ironik bir ton veren ses.
Mekân, zaman ve yayım
Hikâye şehrin kıyısında, dalları suya sarkan bir söğüdün üstünde geçer; ilkbahardan sonbahara uzanan bir mevsim döngüsünü kapsar. Metnin sonundaki nota göre hikâye 1933’te yazılmış, 1 Mart 1935’te Varlık dergisinde yayımlanmıştır. Sabahattin Ali’nin 1935’te Remzi Kitabevi’nden çıkan ilk hikâye kitabı Değirmen‘in birinci kısmında yer alır.
Hikâyedeki eski kelimeler
- Teklif: Burada “resmîlik, çekingenlik” anlamında; “aralarında pek teklif yoktur” yani resmîyet yoktur.
- Takdim: Tanıştırma, sunma.
- Muhabbet: Sohbet; aynı zamanda sevgi.
- Yarenlik: Dostça sohbet.
- Antika: Burada “tuhaf, alışılmışın dışında” anlamında.
- Müphem: Belirsiz, açık olmayan.
- Münasip: Uygun.
Sabahattin Ali‘in Değirmen kitabından öteki hikâyeler: Bir Orman Hikâyesi, Kazlar, Bir Gemici Hikâyesi, Bir Firar, Birdenbire Sönen Kandilin Hikâyesi. Kitabın tamamı hakkında: Değirmen: Sabahattin Ali’nin İlk Hikâye Kitabı.

Düşüncenizi yazın