İçeriğe geç
19 Kasım 2026, Perşembe Günün dizesi: “Dünyada taze gülün geldiği duyurulunca,”
Edebiyat

Musahipzade Celal’in Tiyatrosu: Fermanlı Deli Hazretleri’nden Bir Kavuk Devrildi’ye

Musahipzade Celal kimdir, hangi oyunları yazdı? İstanbul Efendisi, Lale Devri, Fermanlı Deli Hazretleri, Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi ve Balabanağa ile Türk tiyatrosunda gelenekle moderni buluşturan tarihî komediler.

leylailemecnun3 dk okuma
Paylaş

Musahipzade Celal (1868-1959), Türk tiyatrosunun en sevilen tarihî komedilerini yazan oyun yazarıdır. Edebiyat hayatına Meşrutiyet yıllarında başladı, en iyi eserlerini ise Cumhuriyet döneminde verdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki (TEİS) maddeye göre oyunları, Osmanlı’nın 17. ve 18. yüzyıllarını eleştirel bir gözle sahneye taşıyarak kendi döneminde önemli bir yer edindi.

Tercüme Odası’ndan sahneye

Asıl adı Mahmut Celalettin olan yazar, 1889’da Babıâli Tercüme Odası’na kâtip olarak girdi. TEİS’e göre burada Ahmet Vefik Paşa’nın Molière çevirilerini inceleme fırsatı buldu; arkadaşlarıyla düzenlediği ortaoyunlarında kadın rollerine (zenne) çıktı. Mardiros Mınakyan’ın Osmanlı Dram Kumpanyası’nın oyunlarını izlemesi de oyun yazma merakını artırdı. Böylece ilk oyunu Türk Kızı‘nı, ardından Köprülüler‘i yazdı. 1913’te yazdığı İstanbul Efendisi, müzikli oyun türünün ilk örneği sayılır.

Reklam

1917-1924 arasında yazdığı Macun Hokkası, Yedekçi, Kaşıkçılar ve İtaat İlâmı Osmanlı Operet Heyeti tarafından sahnelendi. TEİS, Lale Devri oyununun İstanbul’da kadınların ilk kez geceleri tiyatroya gitmesine izin verilmesine vesile olduğunu da aktarır.

Darülbedayi yılları ve büyük komediler

1927’den sonra yazdığı oyunlar, sonradan İstanbul Şehir Tiyatroları adını alacak olan Darülbedayi’de sahnelendi. Yazar asıl ününü 1927-1928 sezonunda oynanan Fermanlı Deli Hazretleri ile kazandı. Bu oyunda padişah Deli İbrahim’in yeteneksizliğini, halkın batıl inançlara düşkünlüğünü ve yönetici kadronun halkı sömürmesini konu edindi.

  • Aynaroz Kadısı (1928): Adalet ve yönetim kurumlarındaki yozlaşmayı taşlar.
  • Kafes Arkasında: 1929-1930 sezonunda sahnelendi.
  • Bir Kavuk Devrildi (1930-1931 sezonu): Yabancı yatırımların yerli ekonomiyi iflasa sürüklemesini ve bilgisiz yöneticilerin halkı sömürmesini anlatır.
  • Balabanağa (1933): Yükseköğrenim gençliğinin kendi dertleriyle baş başa bırakılmasını eleştirir; oyunun kahramanı Subaşı Balaban neşeli, babacan ve dürüst bir tip olarak çizilir.
  • Atlı Ases ve Demirbaş Şarl (1936): Tarihî konulu oyunlar.

Yazarın on sekiz oyunu 1936’da toplu hâlde yayımlandı. Aynaroz Kadısı ve Bir Kavuk Devrildi, 1938 ve 1939’da Muhsin Ertuğrul tarafından sinemaya da aktarıldı.

Musahipzade Celal tiyatrosunun özellikleri

TEİS’teki maddede aktarılan değerlendirmelere göre Musahipzade Celal, geleneksel olanla modern olanı buluşturan bir yazardır. Komedilerinde biçim olarak Batı’nın “çerçeve sahne” tekniğini kullandı; ama geleneksel Türk tiyatrosunun tiplerinden yararlandı ve onlara yaklaşan yeni tipler yarattı. Böylece geleneksel tiyatroyu meydan sahneden çerçeve sahneye taşıdı.

Reklam

Oyunlarında rüşvet, tembellik, bilgisiz yöneticiler, batıl inançlar ve kurumların yozlaşması gibi konuları taşladı; geçmişi anlatırken kendi zamanıyla da paralellikler kurdu. Tarihî malzemeyi komedilerinde ustalıkla kullanmasına karşın, Genç Osman ve Demirbaş Şarl gibi dramlarında tarihe fazla bağlı kalıp kişileri derinlemesine işleyemediği de eleştirmenlerce belirtilir. İstanbul Efendisi’ndeki adil kadı Savleti Efendi ya da Balabanağa’daki Arif Ağa gibi tipler ise yazarın canlı komedi kişileri arasında sayılır.

Son yılları ve mirası

Darülbedayi’de kütüphane görevlisi olarak da çalışan yazar, 1946’da yayımlanan Eski İstanbul Yaşayışı adlı kitabında kendi hatıralarını ve eski İstanbul âdetlerini anlattı. Ömrünün sonunda gözleri görmez olunca oyunlarını yakınlarına yazdırdı. 20 Temmuz 1959’da öldü. İstanbul Şehir Tiyatroları’nın Üsküdar sahnesi bugün onun adını taşır.

Eski İstanbul’u anlatan öteki yazarlar için Eski İstanbul’u Anlatan Yazarlar yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

  • Abide Doğan, “Celal (Musahipzade)”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: teis.yesevi.edu.tr
  • Sevda Şener, Musahipzade Celal ve Tiyatrosu, Ankara Üniversitesi DTCF Yayınları, 1963 (TEİS maddesinden aktarılarak)
  • Refika Altıkulaç Demirdağ, “Musahipzade Celal’in Oyunlarında Moderne Dönüşen Gelenek”, NEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2012 (TEİS maddesinden aktarılarak)
Paylaş

Bunları da sevebilirsiniz

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.