Eski İstanbul’u Anlatan Yazarlar: Ahmet Rasim’den Osman Cemal Kaygılı’ya

Eski İstanbul’un mahalle kahveleri, konakları, tulumbacıları ve külhanbeyleri bugün en canlı hâliyle birkaç yazarın sayfalarında yaşıyor. Ahmet Mithat Efendi’nin açtığı yolda yürüyen bu yazarlar, şehrin gündelik hayatını, dilini ve mizahını edebiyata taşıdı. Bu yazıda o çizginin dört önemli adını tanıtıyoruz.

Ahmet Rasim (1865–1932)

Ahmet Rasim, Dârüşşafaka’yı bitirdikten sonra Ahmed Midhat Efendi’nin teşvikiyle gazeteciliğe başladı ve Servet-i Fünûn, İkdam, Sabah gibi pek çok yayında yazdı. En çok deneme, musahabe, fıkra ve hatıralarıyla tanınır; bu yazılarda eski İstanbul’un gündelik hayatını ve âdetlerini canlandırır. Şehir Mektupları, Eşkâl-i Zaman, Gülüp Ağladıklarım ve çocukluk hatıraları Falaka başlıca eserleridir. Nota bilmediği hâlde altmış beş kadar şarkı da besteledi.

Hüseyin Rahmi Gürpınar (1864–1944)

Hüseyin Rahmi, Ahmed Midhat Efendi’nin “manevî oğlu” diye andığı romancıdır. 1908’de Ahmet Rasim’le birlikte Boşboğaz ile Güllâbi adlı mizah gazetesini çıkardı. Romanlarında II. Meşrutiyet devri İstanbul’unu sokak sokak anlattı: paşalar, dadılar, alafranga züppeler, külhanbeyleri, üfürükçüler. Karagöz ve ortaoyununun izleri, bol diyalog ve canlı halk dili eserlerinin belirgin özellikleridir. Romanları için Hüseyin Rahmi Gürpınar Romanları yazımıza bakabilirsiniz.

Sermet Muhtar Alus (1887–1952)

Sermet Muhtar Alus, çocukluğunu dedesinin Saraçhanebaşı ve Göztepe’deki konaklarında geçirdi; semai kahvelerini, Kel Hasan ve Kavuklu Hamdi gibi geleneksel tiyatro oyuncularını izledi, Karagöz tasvirleri topladı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu, Ahmet Mithat Efendi ile başlayan yerli renkli gerçekçiliğin Ahmet Rasim’den sonraki temsilcisi olarak tanımlar. Kıvırcık Paşa, Pembe Maşlahlı Hanım ve Harp Zengininin Gelini romanlarında savaş yıllarının sonradan görme “harp zenginleri”ni hicvetti; Eski Günlerde ve İstanbul Kazan Ben Kepçe gibi kitaplarında toplanan yazıları ise eski İstanbul hayatının zengin bir belgesidir.

Osman Cemal Kaygılı (1890–1945)

Osman Cemal Kaygılı, Eğrikapı’da doğmuş bir “kenar mahalle çocuğu”dur. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, onu Ahmet Rasim ve Hüseyin Rahmi çizgisinin tamamlayıcısı ve “tam manasıyla bir İstanbul muharriri” olarak anar. Kumkapı, Kasımpaşa, Samatya, Hasköy gibi semtleri; Çingeneleri, tulumbacıları, hovardaları, akşamcıları ve külhanbeylerini eserlerine taşıdı. 1939’da yayımlanan Çingeneler romanı, Sait Faik‘in “bir şaheser” dediği eseridir. Ortaoyununda Kavuklu ve Pişekâr rollerine çıktı; İstanbul’da Semai Kahveleri ve Meydan Şairleri ile Köşe Bucak İstanbul şehir kültürü üzerine değerli incelemelerdir.

Ortak noktaları

Bu dört yazarın ortak noktası, İstanbul’u yukarıdan değil içeriden anlatmalarıdır. Mahalle ağzını, argoyu ve halk deyişlerini çekinmeden kullandılar; Karagöz, ortaoyunu ve meddah geleneğinden beslenen bir mizahla yazdılar. Bu yüzden eserleri, edebî değerlerinin yanında, kaybolmuş bir şehir hayatının belgesi olarak da okunur.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Osman Cemal Kaygılı” maddesi (Esengül Sağlam Can): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Sermet Muhtar Alus” maddesi (Meral Demiryürek): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Ahmed Râsim” ve “Hüseyin Rahmi Gürpınar” maddeleri: teis.yesevi.edu.tr
• Cevdet Kudret, “Osman Cemal Kaygılı”, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman II, İnkılâp Kitabevi, 2009