İçeriğe geç
19 Kasım 2026, Perşembe Günün dizesi: “Dünyada taze gülün geldiği duyurulunca,”
Edebiyat

Türk Edebiyatında Köy: Karabibik’ten Bizim Köy’e ve Yılkı Atı’na

Türk edebiyatında köyün gerçekçi anlatımının üç durağı: Nabizade Nazım'ın Karabibik'i (1891), Mahmut Makal'ın Bizim Köy'ü (1950) ve Abbas Sayar'ın Yılkı Atı (1970) ile köy romanı üzerine tartışmalar.

leylailemecnun3 dk okuma
Paylaş

Türk edebiyatında köy, uzun süre ya kırların, çayırların ve mutlu köylülerin anlatıldığı idealize bir manzara ya da şehirli bir gözün uzaktan baktığı bir dekor olarak kaldı. Köyün gerçek insanlarıyla, yoksulluğu ve sorunlarıyla edebiyata girmesi ise birkaç önemli eşikten geçti. Bu yazıda, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki (TEİS) maddelere dayanarak bu yolun üç durağına bakıyoruz: Nabizade Nazım‘ın Karabibik‘i, Mahmut Makal‘ın Bizim Köy‘ü ve Abbas Sayar‘ın Yılkı Atı‘sı.

İlk durak: Karabibik (1891)

Tanzimat döneminin genç yazarlarından Nabizade Nazım, subay olarak 1889-1890’da harita çalışmaları için Kaş’a gönderilmişti. TEİS’e göre Karabibik, büyük olasılıkla bu görev sırasındaki gözlemlerine dayanır ve köy hayatını, köy insanını sade bir kurguyla anlatır. Kahramanı Karabibik, zorlu hayat şartları içinde yaşayan, sonunda bir çift öküz alma ve kızını evlendirme hedeflerine ulaşan bir köylüdür.

Reklam

Eserin önemi, yazarın bilinçli bir edebî tercihinden gelir. Nabizade, Karabibik‘in önsözünde eseri gerçekçi bir yolda yazdığını ve romancının asıl görevinin kendi duygu ve düşüncelerini esere katmamak olduğunu söyler. Bu görüş, onun Ahmet Mithat Efendi ile yaptığı ünlü tartışmada savunduğu, romancının anlattığı yerleri gezip görmesi gerektiği fikrinin de bir uygulamasıdır. Gerçekçilik ve natüralizm üzerine ayrıntı için Realizm ve Natüralizm yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dönüm noktası: Bizim Köy (1950)

Köyün içeriden, bir köylü çocuğunun gözüyle anlatılmasında ise Cumhuriyet döneminde Köy Enstitüsü’nden yetişen Mahmut Makal büyük bir adım attı. Aksaray’ın Demirci köyünde doğan Mahmut Makal, İvriz Köy Enstitüsü’nü bitirip 1947’de Nurgöz köyünde öğretmenliğe başladı. Gördüklerini “Bir Köy Öğretmeninin Notları” başlığıyla 1948’den itibaren Varlık dergisinde yayımladı; bu yazılar 1950’de Bizim Köy adıyla kitaplaştı.

TEİS’e göre bu yazılar döneminde çok ses getirdi; çünkü köy ve köylü ilk kez bu kadar gerçekçi anlatılıyordu. Makal, o güne kadar edebiyatta görülen besili hayvanlı, sağlıklı ve mutlu köy tablosunun yerine yoksulluğu, bilgisizliği, ağa ya da muhtar baskısını koydu. Kitap çıktıktan üç ay sonra tutuklandı ama ceza almadı. Makal, eserinin roman olarak anılmasından özellikle kaçındı ve kitabın gördüklerinden, yaşadıklarından oluştuğunu vurguladı. TEİS, Bizim Köy‘ün gerçekçi köy edebiyatı anlayışını başlatan eser olduğunu belirtir.

Doğa ve yalnızlık: Yılkı Atı (1970)

Yozgatlı Abbas Sayar ise köyü bir başka açıdan, insanla doğanın kavgası üzerinden anlattı. Şair olarak tanınan Sayar’ın ilk romanı Yılkı Atı (1970), yaşlandığı ve iş göremez olduğu için kışın açlığa terk edilen bir atın öyküsüdür. At ölmeden kışı atlatınca sahibi onu yeniden işe koşmak ister; ama yılkı atı tayını da alarak uzaklara kaçar. TEİS’e göre yazar bu romanda Türk köylüsünün ekonomik durumunu, atların duyarlığını ve kışın ıssızlığını başarılı çevre betimlemeleriyle yansıtır.

Reklam

Yılkı Atı TRT Sanat Ödülleri’nde başarı ödülü aldı; ardından gelen Çelo (1972) Türk Dil Kurumu Roman Ödülü’nü, Can Şenliği (1974) Madaralı Roman Ödülü’nü kazandı. Çelo toprak kavgası ile bu kavganın arasında kalan bir aşkı, Can Şenliği ise eşeğinden başka can yoldaşı kalmayan yaşlı bir adamın yalnızlığını anlatır. Yılkı Atı ve Can Şenliği TRT tarafından filme de alındı.

Köy romanı üzerine bir tartışma

TEİS’teki Abbas Sayar maddesi, köy edebiyatına dair önemli bir eleştiriyi de aktarır. İnci Enginün’e göre 1946-1980 arasında, çoğunluğu Köy Enstitüsü kökenli yazarlarca ve belirli bir ideolojinin etkisinde yazılan köy romanlarının önemli bir kısmı tek tip, “hazır model” eserlerdi. Enginün, Abbas Sayar’ı bu kalıplara benzemeyen az sayıdaki yazar arasında görür ve ilk üç romanını başarılı köy romanı örnekleri arasında değerlendirir. Bu değerlendirme, köy edebiyatının tek tip bir akım olmadığını, içinde çok farklı seslerin bulunduğunu hatırlatır.

Köy ve kasaba hayatını anlatan öteki yazarlar için Sadri Ertem’den Kemal Bilbaşar’a toplumcu gerçekçi hikâye ve Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

  • Sabahattin Çağın, “Nabizade Nazım”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: teis.yesevi.edu.tr
  • Cennet Altundaş, “Mahmut Makal”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: teis.yesevi.edu.tr
  • İsa Koyuncu, “Abbas Sayar”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: teis.yesevi.edu.tr
Paylaş

Bunları da sevebilirsiniz

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.