Fütürizm (Gelecekçilik) Nedir? Özellikleri, Manifestosu ve Temsilcileri
Fütürizm (gelecekçilik) nedir? Marinetti'nin 1909 manifestosu, akımın temel özellikleri, "özgür sözcükler" şiiri, resim ve heykelde fütürizm, Rus fütürizmi ve akımın etkileri.
Fütürizm ya da gelecekçilik, 20. yüzyılın başında İtalya’da doğan; makinenin dinamizmini, hızını, enerjisini ve gücünü, modern hayatın canlılığını, değişkenliğini ve huzursuzluğunu yücelten bir sanat akımıdır. Encyclopaedia Britannica’ya göre akımın etkisi 1910’larda Avrupa’nın büyük bölümüne, özellikle Rus avangardına yayıldı; en önemli sonuçlarını ise görsel sanatlarda ve şiirde verdi.
Fütürizmin doğuşu ve manifestosu
Fütürizm, 20 Şubat 1909’da Paris gazetesi Le Figaro‘da yayımlanan bir manifestoyla ilan edildi. Manifestonun yazarı İtalyan şair ve editör Filippo Tommaso Marinetti’ydi. Marinetti “fütürizm” kelimesini, geçmişin sanatını bir kenara atma ve kültürde, toplumda değişimi, özgünlüğü ve yeniliği kutlama amacını yansıtmak için türetti.
Manifesto, otomobil gibi yeni teknolojileri ve onların hızının, gücünün, hareketinin güzelliğini övüyordu. Geleneksel değerlerin topyekûn reddini istiyor, müzeler ve kütüphaneler gibi kültür kurumlarının yıkılması çağrısında bulunuyordu. Britannica, metnin bilerek saldırgan ve gürültülü bir dille yazıldığını, amacının kamuoyunu kızdırıp tartışma yaratmak olduğunu vurgular. Manifesto şiddeti ve çatışmayı da yüceltiyordu. Britannica, 1920’lerde Marinetti ve çevresinin faşizme yöneldiğini de belirtir.
Fütürizmin temel özellikleri
- Geçmişin sanatını ve gelenekleri reddetme, yeniliği ve özgünlüğü yüceltme
- Makine, hız, şehir, kalabalık ve teknoloji temalarına ilgi
- Hareketi ve değişimi resim, heykel ve dil aracılığıyla görünür kılma çabası
- Söz dizimini, noktalamayı ve geleneksel tipografiyi yıkan deneysel bir dil
- Manifestolar, “fütürist akşamlar”, afiş-şiirler gibi yeni yayılma biçimleri
- Şaşırtma ve tepki çekme amacı taşıyan kışkırtıcı bir üslup
Edebiyatta fütürizm: “Özgür sözcükler”
Fütürist yazarlar, 20. yüzyılın hızına ve sertliğine uygun yeni bir dil arıyordu. Britannica’ya göre bu arayışın en önemli ürünü parole in libertà, yani “özgür sözcükler” denen şiir türüdür: Doğrusal dizilişten, alışılmış söz diziminden ve yazımdan kurtarılmış bir şiir. Marinetti 1913’te yayımladığı “Söz Diziminin Yıkılması – Telsiz Hayal Gücü – Özgür Sözcükler” başlıklı manifestoda sıfat ve zarflardan arındırılmış, fiilleri mastar hâlinde kullanan, matematik işaretlerine başvuran yoğun bir dil istedi.
Bu “telgraf lirizmi”, Marinetti’nin Birinci Dünya Savaşı’nda savaş muhabiri olarak edindiği deneyimlere dayanan şiirlerinde en etkili hâline ulaştı. Topçu ateşinin sesini taklit eden Zang tumb tumb (1914) bunun en bilinen örneğidir. Fütüristler yansıma sözcükleri bolca kullandı, harflerin boyunu ve kalınlığını değiştirerek sayfada hızla giden arabaları, trenleri, uçakları ve patlayan bombaları resmetmeye çalıştı; 1913 manifestosunda bir “tipografi devrimi” ilan edildi.
Resim, heykel ve mimaride fütürizm
Marinetti’nin manifestosu Milano’daki bir grup genç ressamı da etkiledi. Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Luigi Russolo, Giacomo Balla ve Gino Severini 1910’da resim üzerine manifestolar yayımladı. Kübistlerin bir nesneyi aynı anda birkaç açıdan gösteren parçalı yüzey tekniğini benimsediler, ama buna hareketi de eklediler: Nesnenin hatları ritmik biçimde tekrarlanarak çok pozlu bir fotoğraf etkisi yaratıldı. Balla’nın tasmalı bir köpeğin bacaklarını bulanık bir dizi görüntüyle çizdiği Tasmalı Köpeğin Dinamizmi (1912) bu yaklaşımın ünlü bir örneğidir.
Boccioni’nin Mekânda Sürekliliğin Biricik Biçimleri (1913) adlı bronz heykeli akımın simgelerinden biri oldu. Antonio Sant’Elia ise 1914’te mimarlık manifestosunu yazdı; makineleşmiş şehir ve gökdelen çizimleri 20. yüzyılın en hayal gücü yüksek şehir tasarımlarının habercisi sayılır. Boccioni ile Sant’Elia’nın 1916’da askerlik sırasında ölmeleri ve savaşın yıkımı, fütürizmi görsel sanatlarda önemli bir güç olmaktan çıkardı.
Rus fütürizmi
Rusya’daki fütürizm, İtalyan akımından oldukça farklı bir yol izledi. Britannica, Rus fütüristlerinin makineden, hızdan ve şiddetten çok dilin kendisiyle, kelimelerin kökleri ve sesleriyle ilgilendiğini belirtir. Velimir Hlebnikov ve Aleksey Kruçonih, mantığın ötesine geçen “zaum” adlı uydurma bir şiir dili denedi. Akımdan geçen en büyük Rus şairi Vladimir Mayakovski’dir; 1912’de yayımlanan “Kamu Zevkine Bir Tokat” manifestosunun ortak yazarlarındandı.
Fütürizmin etkisi
Fütürizm kısa ömürlü olsa da 20. yüzyıl avangardını derinden etkiledi. Britannica’ya göre İtalyan fütüristleri Alman dışavurumculuğu, İngiliz vortisizmi ve uluslararası Dada akımı üzerinde güçlü bir etki bıraktı. Dada’dan doğan akım için Gerçeküstücülük (Sürrealizm) Nedir? yazımıza, öteki akımlar için Edebiyat Akımları ve Sembolizm sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Futurism” maddesi: britannica.com
- John James White, Encyclopaedia Britannica, “Futurism: Literature”: britannica.com
Düşüncenizi yazın