İçeriğe geç
18 Kasım 2026, Çarşamba Günün dizesi: “Uçmakta bu ateşli havada,”
Edebiyat

Klasisizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Edebiyatına Etkisi

Klasisizm (klasisizm akımı) nedir? 17. yüzyıl Fransa'sında akıl, ölçü ve Antik örneklere bağlılık; üç birlik kuralı, Corneille, Racine, Molière, La Fontaine ve Tanzimat çevirileri.

leylailemecnun5 dk okuma
Paylaş

Klasisizm, Antik Yunan ve Latin edebiyatını örnek alan, akla, sağduyuya, ölçüye ve kurallara bağlı bir edebiyat ve sanat anlayışıdır. Akım en parlak dönemini 17. yüzyılda Fransa’da yaşadı ve 18. yüzyıl sonuna kadar Avrupa edebiyatını etkiledi. Bireyi, duyguyu ve hayal gücünü öne çıkaran romantizm, büyük ölçüde klasisizme bir tepki olarak doğmuştur.

Klasisizm nedir?

Klasisizmin kuramsal temeli Platon ve Aristoteles’e, özellikle de Aristoteles’in sanatı doğanın taklidi (mimesis) olarak gören yaklaşımına dayanır. 17. yüzyılda bu düşünce, Yunan ve Latin klasiklerini örnek alan yeni bir taklit anlayışına dönüştü. Klasik yazar, kendinden önce mükemmele ulaşmış sayılan Antik eserleri kendine model alır; konuyu ve biçimi bu örneklerin ışığında, türün kurallarına uyarak işler.

Reklam

Encyclopaedia Britannica, klasik tavrı coşkuyu dizginleyen, denenmiş yollara bağlı kalan ve ölçü ile uygunluk duygusunu öne çıkaran bir anlayış olarak tanımlar. Dönemin eleştirisine, özellikle Fransa’da, Latin şair Horatius’un koyduğu normlar hâkimdir.

Tarihsel arka plan: Kralın ve Akademinin yüzyılı

Fransız klasisizmi, merkezî gücün kültür hayatını da düzenlemeye çalıştığı bir dönemde gelişti. Kardinal Richelieu, Fransız dilini düzenlemek ve standartlarını korumak amacıyla 1634’te Académie française’i kurdu; Akademinin sözlüğü 1694’te dört cilt olarak yayımlandı. XIV. Louis ise sanat himayesini Versailles’da topladı, Molière’i destekledi ve 1680’de Comédie-Française’in kurulmasını sağladı.

Akımın kurallarını en derli toplu biçimde ortaya koyan eser, Nicolas Boileau’nun manzum ve öğretici L’Art poétique‘idir (Şiir Sanatı, 1674). Britannica’ya göre bu eser döneminde klasik ilkelerin el kitabı sayıldı; kuralları Boileau icat etmemişti ama onları açık ve akılda kalır bir biçimde topladı. Eserin etkisi İngiltere’de Dryden, Pope ve Samuel Johnson’a kadar uzandı.

Klasisizmin özellikleri

  • Akıl ve sağduyu: Duygu ve hayal gücü aklın denetiminde tutulur; açıklık, düzen ve sadelik aranır.
  • Antik örneklere bağlılık: Yunan ve Latin edebiyatı model alınır; konular çoğu zaman mitolojiden ve Antik tarihten seçilir.
  • Evrensel insan: Eserler bireyin geçici özelliklerinden çok, insan doğasının değişmeyen yönlerini anlatmaya çalışır.
  • Türlerin ayrılığı: Trajedi, komedi, fabl gibi türlerin her birinin kendi kuralları vardır ve bunlar birbirine karıştırılmaz.
  • Üç birlik kuralı: Trajedi tek bir yerde, tek bir ana olay etrafında ve genellikle bir gün içinde geçer. Britannica, bu kuralın yanlışlıkla Aristoteles’e atfedildiğini belirtir.
  • Uygunluk (bienséance): Konu, dil ve davranış sahneye ve kişilerin konumuna uygun olmalıdır. Britannica, bu uygunluk kurallarının en az üç birlik kadar belirleyici olduğunu vurgular.
  • Ahlaki amaç: Eserden okuru ya da seyirciyi hem eğlendirmesi hem de ahlaki bir ders vermesi beklenir.

Bu özellikler en açık biçimde tiyatroda görülür. Klasik trajedi, kahramanı kriz anında yakalayan tek bir eyleme odaklanır. Racine’in Phèdre‘inde olaylar tek bir günde geçer ve oyunda hiçbir komik ara yer almaz.

Klasisizmin temsilcileri ve eserleri

  • Pierre Corneille: 1637’de sahnelenen Le Cid çoğu zaman ilk klasik trajedi olarak anılır. Oyunun kurallara uygunluğu üzerine çıkan tartışmayı Richelieu Akademiye havale etmiş, Chapelain’in kaleme aldığı Sentiments de l’Académie (1638) bu tartışmadan doğmuştur. Öteki trajedileri: Horace (1640), Cinna (1641), Polyeucte (1643).
  • Jean Racine (1639–1699): Fransız klasik trajedisinin doruğu sayılır. Andromaque (1667), Britannicus (1669), Bérénice (1670) ve Phèdre (1677) başlıca eserleridir.
  • Molière (1622–1673): Asıl adı Jean-Baptiste Poquelin olan yazar, klasik komedinin ustasıdır. Kadınlar Mektebi (1662), Tartuffe (1664’te sahnelendi, yasaklandı, 1669’da serbest bırakıldı), Don Juan (1665), Mizantrop (1666) ve Plautus’tan esinlenen Cimri (1668) en bilinen oyunlarıdır.
  • Jean de La Fontaine: Ezop geleneğinden ve Doğu kaynaklarından beslenen Fabller‘i 1668 ve 1678–79’da iki büyük dizi hâlinde yayımlandı.
  • Nicolas Boileau (1636–1711): L’Art poétique (1674) ile akımın kuramcısı oldu.
  • Madame de La Fayette: Clèves Prensesi (1678), klasik üslubun romandaki en önemli örneği kabul edilir.

İngiliz edebiyatında neoklasisizm

Klasik anlayış İngiltere’de 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyılda “neoklasisizm” adıyla etkili oldu. John Dryden’ın All for Love‘ı dönemin trajediye en yakın eseri sayılır. Alexander Pope’un eşli uyaklı beyitlerle yazdığı öğretici şiiri An Essay on Criticism (1711), iyi zevkin doğadan geldiğini ve eleştirmenin klasik yazarların koyduğu kurallara uyması gerektiğini savunur; şiir, Horatius’un Ars Poetica‘sından esinlenmiştir.

Reklam

Türk edebiyatında klasisizm

Klasisizm Türk edebiyatına Tanzimat döneminde, Fransız klasiklerinden yapılan çevirilerle girdi. Şinasi, Tercüme-i Manzume‘de (1859) La Fontaine’den fabllar ile Racine ve Fénelon’dan küçük parçalar çevirdi. Yusuf Kâmil Paşa’nın Fénelon’dan çevirdiği Tercüme-i Telemak 1862’de basıldı; Türk Dili dergisindeki bir yazıya göre çevirinin dili ağır bulunmuştur.

Ahmet Vefik Paşa, 1879–1882 yıllarında Molière’in oyunlarını Türkçeye uyarladı: Zor Nikâhı, Don Civani, Dudu Kuşları, Tartüf ve Adamcıl (Mizantrop) bunlardandır. Bilkent Üniversitesi’nde yapılan bir teze göre Paşa, bu uyarlamalarda siyasi, dinî ve ahlaki bakımdan hassas bulduğu yerleri çıkarmış ya da değiştirmiştir. Recaizade Mahmud Ekrem bazı La Fontaine metinlerini, Ahmed Midhat Efendi de Le Cid‘i çevirdi.

Sonraki kuşaklarda “klasikler” meselesi bir tartışma konusu oldu: Kimileri Süleyman Çelebi, Sinan Paşa ve Muallim Naci gibi adları yerli klasikler olarak öne sürerken Cenap Şahabettin “Klasikler Meselesi” yazısıyla tartışmayı Antik Yunan ve Latin edebiyatına yöneltti. Cumhuriyet döneminde Sabahattin Eyüboğlu ve Nurullah Ataç gibi isimlerin öncülük ettiği çeviri hareketiyle Batı klasikleri sistemli biçimde Türkçeye kazandırıldı.

Klasisizmden romantizme

18. yüzyılın sonunda kuralların katılığı, Antik örneklere bağlılık ve evrensel insan anlayışı sorgulanmaya başladı. Romantizm bireyi, duyguyu, yerel ve millî olanı öne çıkararak klasisizmin karşısında konumlandı. Ancak klasisizmin açıklık, düzen ve ölçü ideali, sonraki akımlarda da, örneğin parnasizmin biçim titizliğinde, yeni biçimlerde yaşamaya devam etti.

İlgili yazılar

Kaynakça

  • Encyclopaedia Britannica, “Classicism”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “French literature – The development of drama”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “Literary criticism – Neoclassicism and its decline”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “France – French culture in the 17th century”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “L’Art poétique”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “Jean Racine”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “Molière”: britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “Fables” (La Fontaine): britannica.com
  • Encyclopaedia Britannica, “An Essay on Criticism”: britannica.com
  • Ejder Çelik, Türk Dili dergisi, s. 310–313 (Türk Dil Kurumu): tdk.gov.tr
  • ODTÜ Batı Dışı Edebiyat Veri Tabanı, “Tercüme-i Telemak”: nonwestlitdb.ceng.metu.edu.tr
  • M. G. Uluğtekin, Ahmet Vefik Paşa’nın Molière uyarlamaları üzerine yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2004: repository.bilkent.edu.tr
  • Küre Ansiklopedisi, “Klasisizm”: kureansiklopedi.com
Paylaş

Bunları da sevebilirsiniz

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.