Fincancı Katırlarını Ürkütmek: Nasreddin Hoca Fıkralarından Dilimize Geçen Deyimler

Türkçede gündelik konuşmanın içine öyle yerleşmiş deyimler vardır ki çoğumuz nereden geldiklerini düşünmeden kullanırız. Bunların bir kısmının arkasında, yüzyıllardır anlatılan Nasreddin Hoca fıkraları durur. Fıkranın son cümlesi zamanla fıkradan kopar, kendi başına bir anlam kazanır ve deyime ya da atasözüne dönüşür. Bu yazıda, sitemizde metinleri bulunan dört fıkrayı ve onlardan doğan sözleri anlatıyoruz.

Fincancı katırlarını ürkütmek

Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünde “fincancı katırlarını ürkütmek”, “zararı dokunabilecek bir kimsenin hoşuna gitmeyen bir davranışta bulunmak” olarak tanımlanır. Deyimin halk arasındaki açıklaması Fincancı Katırları fıkrasıdır.

Fıkraya göre Hoca bir gece mezarlıktan geçerken eski bir mezara düşer ve merakla sabaha kadar orada beklemeye karar verir. Yaklaşan bir fincancı kervanının çan seslerini duyunca dışarı çıkar; onu hortlak sanan katırlar ürküp kaçışır, yükler devrilir, fincanlar kırılır. Öfkeli fincancılar Hoca’yı bir güzel döver. Eve perişan dönen Hoca, öbür dünyanın nasıl olduğunu soran karısına, fincancı katırlarını ürkütene kadar her şeyin yolunda olduğunu söyler. Deyimin “güçlü birinin çıkarına dokunmamak” uyarısı da buradan gelir.

İpe un sermek

Güncel Türkçe Sözlük’e göre “ipe un sermek”, “geçersiz birtakım nedenler ileri sürerek istenilen işi yapmaktan kaçınmak” demektir. İpe Un Sermek fıkrasında, komşularının durmadan bir şey istemesinden bıkan Hoca, çamaşır ipini isteyen komşusuna ipin üzerine un serdiğini söyler. Şaşıran komşu ipe un serilip serilmeyeceğini sorunca Hoca, insanın vermeye gönlü olmayınca ipe un da sereceğini söyler. Bugün de birinin bahane uydurduğunu anlatmak için bu deyimi kullanırız.

Parayı veren düdüğü çalar

Bu söz, Güncel Türkçe Sözlük’te “karşılığını ödediğinde insan istediğini elde edebilir” anlamında kullanılan bir söz olarak geçer. Parayı Veren Düdüğü Çalar fıkrasında Akşehir pazarına giden Hoca’dan mahallenin bütün çocukları düdük ister, ama yalnızca biri eline para tutuşturur. Akşam dönen Hoca, düdüğü yalnızca parayı veren çocuğa uzatır ve “Parayı veren, düdüğü çalar” der.

Halep oradaysa arşın burada

Halep Oradaysa Arşın Burada fıkrasında bir palavracı, Halep’te bulunduğu sırada altmış arşın uzağa atladığını anlatıp övünür. Oradan geçen Hoca, öyleyse burada atlamasını ister; adam atlamanın Halep’te olduğunu söyleyince Hoca, Halep’in orada, arşının ise burada olduğunu hatırlatır. Arşın eski bir uzunluk ölçüsüdür. Fıkranın son sözü, iddiasını kanıtlayamayan birine “söylediğini burada göster” demenin kısa yolu olarak hafızalarda kalmıştır.

Fıkradan deyime

Bu örneklerin ortak noktası, fıkranın en çarpıcı cümlesinin hikâyeden bağımsız yaşayabilmesidir. Söz o kadar yerinde söylenmiştir ki zamanla arkasındaki olay unutulsa bile anlamı korunur. Fıkra türünün özelliklerini Fıkra nedir? yazımızda, Hoca’nın öteki fıkralarını ise Nasreddin Hoca fıkraları sayfamızda bulabilirsiniz. Bugün eklediğimiz Eşeğe Neden Ters Binmiş? ve Ağaçtan Öte Bir Yol fıkraları da Hoca’nın nükteli cevaplarının güzel örnekleridir.

Kaynakça

• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: “fincancı katırlarını ürkütmek”, “ipe un sermek”, “parayı veren düdüğü çalar” maddeleri: sozluk.gov.tr
• Vikikaynak, “Fincancı Katırları”, “İpe Un Sermek”, “Parayı Veren Düdüğü Çalar” ve “Halep Oradaysa Arşın Burada” fıkraları: Nasreddin Hoca fıkraları kategorisi
• Zülfikar Bayraktar, Mizah teorileri ve mizah teorilerine göre Nasreddin Hoca fıkralarının tahlili, doktora tezi, Ege Üniversitesi, İzmir, 2010 (Vikikaynak’taki fıkra metinlerinin kaynağı)