Meşhedi ve Torik Necmi: Ercüment Ekrem Talu’nun Mizah Dünyası

Türk mizah edebiyatında Karagöz perdesinden, orta oyunu meydanından ve meddahın kahvehanesinden romana uzanan bir köprü vardır. Bu köprünün en renkli mimarlarından biri Ercüment Ekrem Talu‘dur. Recaizade Mahmut Ekrem‘in oğlu olarak seçkin bir çevrede yetişen Talu, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’nün ifadesiyle bir “halk mizahçısı” olarak ünlendi.

Gazete sayfalarından mizaha

Talu’nun ilk yazısı 1904’te Çocuklara Mahsus Gazete‘de çıktı. Sonraki yıllarda İkdam, Tercüman-ı Hakikat, Diken, Güleryüz ve Akbaba gibi gazete ve dergilerde mizahi fıkralar, sohbetler ve hikâyeler yayımladı. Ebülmuvakkar, Çekirge, Torik Necmi ve Meşhedi gibi pek çok takma ad kullandı. 1920’de Aka Gündüz ile birlikte, Millî Mücadele’nin haklılığını halka anlatmak amacıyla Alay adlı mizah gazetesini on iki sayı yayımladı.

Meşhedi ve Torik Necmi

Talu’nun mizah romanlarındaki en bilinen kahraman, İranlı Meşhedi Cafer’dir. Meşhedi ile Devr-i Âlem, Meşhedi Aslan Peşinde ve Meşhedi Polis Hafiyesi gibi kitaplarda boy gösteren Meşhedi, bozuk bir Azerî Türkçesiyle konuşan, saf ve aşırı abartıya kaçan bir tiptir. Onun karşıtı olan Torik Necmi ise mahallenin bitirim delikanlısı ya da safdil bir İstanbul külhanbeyidir. Yazar bu romanlarda Karagöz oyununun tipleştirdiği karakterleri kendi ağızlarıyla konuşturur.

Yusuf Ziya Ortaç, gençliğinde orta oyununda oynadığını anlattığı Talu’yu “biraz orta oyunu nüktecisi, biraz meddah” diye tarif eder ve onun Acem, Laz, Çerkez gibi tipleri kusursuz taklit ettiğini söyler.

Evliyâ-yı Cedid: Yeni bir Evliya Çelebi

1922-1924 yılları arasında İleri gazetesinde tefrika edilen Evliyâ-yı Cedid ve devamı Zeyl-i Evliyâ-yı Cedid, Talu’ya “Evliyâ-yı Sâni” (ikinci Evliya) lakabını kazandırdı. Yazar bu eserlerde Evliya Çelebi’nin üslubunu ve dilini taklit ederek 17. yüzyıldan 20. yüzyıla İstanbul’da değişen hayatı; teknolojiyi, eğlenceyi, müziği, giyimi, dansı ve kutlamaları mizahi bir dille anlattı.

Bir romanın doğuşu: Kundakçı

Talu’nun kolay ve rahat yazışını gösteren bir anekdot, Kundakçı romanına aittir. Ortaç’ın anlattığına göre İkdam gazetesi için hazır bir romanı olup olmadığı sorulduğunda, elinde roman olmadığı hâlde “var” demiş; romanın adını ve konusunu aynı gün Ortaç ile birlikte belirlemişti. Üç ay süren tefrika, gazetenin satışlarını artırdı.

Geleneğin modern sesi

Talu, Hüseyin Rahmi ve Ahmet Rasim‘in tarzını benimseyerek Batılılaşmanın yanlış anlaşılması, savaş vurguncuları ve bürokrasinin işleyişi gibi konuları eski İstanbul hayatı içinde işledi. Bu yönüyle eski İstanbul’u anlatan yazarlar arasında da anılır. Türk mizahının sonraki kuşaktaki büyük ismi için Aziz Nesin yazımıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Ercüment Ekrem Talu” maddesi (Aydan Ener Su): https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/talu-ercument-ekrem
• Yusuf Ziya Ortaç, Portreler, Akbaba Yayınları, İstanbul 1963; Bizim Yokuş, Akbaba Yayınları, İstanbul 1966 (Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’nde aktarıldığı biçimiyle)