Çıkrıklar Durunca’dan Cemo’ya: Sadri Ertem ve Kemal Bilbaşar’da Toplumcu Gerçekçilik

Cumhuriyet’in ilk yıllarında hikâye ve roman, yeni kurulan toplumun gündelik sorunlarına giderek daha çok yöneldi. Fabrikanın karşısında çöken el tezgâhı, kasabanın ağası, köyden kente göç ve memurun derdi edebiyatın konusu oldu. Bu yazıda, bu yönelimin iki önemli ismini, Sadri Ertem ile Kemal Bilbaşar‘ı, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki bilgiler ışığında tanıtıyoruz.

Sadri Ertem ve Çıkrıklar Durunca

Gazeteci, öğretmen ve milletvekili Sadri Ertem, hikâyeye ağırlık vermesini 1928’de Resimli Ay‘da yayımlanan “Bacayı İndir Bacayı Kaldır” ile kazandığı beğeniye borçludur. Hikâye, yabancı sermayeye karşı tavrıyla dikkat çekti. 1933-1938 arasında çıkan Silindir Şapka Giyen Köylü, Bacayı İndir Bacayı Kaldır, Korku, Bay Virgül ve Bir Şehrin Ruhu adlı kitaplarında inkılaplara uyum süreci, ezen-ezilen çatışması, köy hayatı ve sanayileşme gibi toplumsal konuları ele aldı.

Ertem’in ilk romanı Çıkrıklar Durunca, 1929’da Vakit gazetesinde tefrika edildikten sonra 1930’da kitap olarak yayımlandı. Fabrika üretimi kumaşların yerli dokuma tezgâhlarını nasıl yok ettiğini anlatan roman, toplumcu gerçekçi edebiyatın ilk örneklerinden kabul edilir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ertem’in eserlerinde sanat ve üslup kaygısının ikinci planda kaldığını, olay ağırlıklı ve şematik bir yapı kurduğunu belirtir; buna karşın onu Cumhuriyet sonrası gerçekçi edebiyatın gelişiminde önemli isimler arasında sayar.

Kemal Bilbaşar: Kasabadan Cemo’ya

Kemal Bilbaşar, Gazi Eğitim Enstitüsü’nde Ahmet Hamdi Tanpınar gibi hocalardan etkilendikten sonra uzun yıllar öğretmenlik yaptı. Nazilli’de öğretmenken edindiği izlenimler hikâyelerine yansıdı. İlk hikâyesi “Kaza” 1938’de Kültür dergisinde çıktı; “Hacı Emminin Damadı” ise 1939’da bir küçük hikâye yarışmasında birincilik kazandı. Kitaplarda ve dergilerde kalan 129 hikâyesinde sınıf farklılıkları, inanç ve gelenekler, çok partili hayata geçiş, memurların sorunları, köy ve kasaba hayatı, göç ve gecekondulaşma, kadınların ezilmesi ve eğitim gibi konuları işledi.

1945’te yayımlanan “Trampa” hikâyesi nedeniyle bir süre açığa alınan Bilbaşar, sekiz yıl kadar sessiz kaldı; bu dönem 1953’te Pembe Kurt ile sona erdi. En tanınan eseri Cemo (1966), 1967’de Türk Dil Kurumu Roman Ödülü’nü aldı, birçok dile çevrildi ve sinemaya uyarlandı. Başka Olur Ağaların Düğünü romanı da Atıf Yılmaz tarafından 1957’de “Gelinin Muradı” adıyla filme çekildi.

İki yazarın ortak çizgisi

İki yazarı birleştiren, edebiyatı toplumun maddi koşullarını gösteren bir ayna olarak görmeleridir. Ertem bu yolu 1930’larda sanayileşmenin el emeğini nasıl ezdiğini anlatarak açtı; Bilbaşar ise aynı ilgiyi Anadolu kasabasındaki sınıf farklılıklarına, kadınların durumuna ve göçe taşıdı. Bu çizginin devamını köy romanı yazımızda, aynı dönemin farklı bir sesini ise Memduh Şevket Esendal yazımızda bulabilirsiniz.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Sadri Ertem” maddesi (Müberra Bağcı): https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ertem-sadri
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Kemal Bilbaşar” maddesi (Müberra Bağcı): https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bilbasar-kemal