Türk Edebiyatının İlk Kadın Yazarları: Nigâr Hanım’dan Suat Derviş’e

Divan edebiyatında Mihrî Hatun ve Leylâ Hanım gibi kadın şairler vardı; ancak romanı, gazeteyi ve dergiyi kullanarak geniş okur kitlesine seslenen kadın yazarlar 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıktı. Bu yazıda Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan bu yolu açan beş kadın yazarı, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki bilgilere dayanarak tanıtıyoruz. Divan şiirindeki kadın şairler için Divan Edebiyatında Kadın Şairler yazımıza bakabilirsiniz.

Nigâr Hanım (1862–1918)

Nigâr Hanım, “Macar” Osman Paşa’nın kızı olarak İstanbul’da doğdu; Fransızca, piyano ve resim yanında birçok dil öğrendi. Şiir ve mensur yazılarından oluşan Efsus‘un ilk cildi 1887’de yayımlandı ve ona ün kazandırdı; bunu Nîran (1896) ve Aks-i Sedâ (1899) izledi. Şişli’deki konağında düzenlediği “salı toplantıları”na Recâizâde Mahmud Ekrem, Abdülhak Hâmid ve Süleyman Nazif gibi isimler katıldı.

Fatma Aliye (1862–1936)

Fatma Aliye, devlet adamı ve tarihçi Ahmet Cevdet Paşa’nın kızıdır. Edebiyata George Ohnet’nin bir romanını Meram adıyla çevirerek girdi; bu çeviriyi yalnızca “Bir Kadın” imzasıyla yayımlayabildi. Ahmet Mithat Efendi ile birlikte yazdığı Hayal ve Hakikat, Türk edebiyatının iki yazarlı ilk romanı sayılır. Kendi adıyla yayımladığı ilk romanı Muhâdarât‘ı Refet, Ûdî ve Enîn izledi.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre Fatma Aliye, Muhâdarât‘tan itibaren kadınların evliliğin olumsuzluklarına mecbur kalmaması için kendi gelirlerinin, hatta diplomalı bir mesleklerinin olması gerektiğini savundu. Eserleri 1893’te Chicago’daki dünya fuarının kadın kütüphanesinde sergilendi.

Emine Semiye (1864–1944)

Fatma Aliye’nin kız kardeşi Emine Semiye, siyasetle ilgilenen ilk Türk kadınlarındandır. II. Meşrutiyet döneminde gazete ve dergilerde kadın haklarını savundu, kadınlara yardım ve kız çocuklarının eğitimi için dernekler kurdu; Balkan ve Çanakkale savaşlarında hemşirelik yaptı. Roman, hikâye ve hatırat yazdı; ancak kitap olarak yalnızca romanı Sefalet ile bir matematik kitabı basılabildi.

Halide Edib Adıvar (1884–1964)

Halide Edib, Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nin ilk öğrencilerindendi. İlk yazıları II. Meşrutiyet’ten sonra Tanin gazetesinde “Halide Salih” imzasıyla çıktı. 1919’daki Sultanahmet mitingindeki konuşmasıyla tanındı, ardından Millî Mücadele’ye katıldı. Romanlarıyla kadın yazarlığı edebiyatın merkezine taşıyan isimlerdendir.

Suat Derviş (1905–1972)

Suat Derviş, ilk romanı Kara Kitap‘ı on altı yaşında yayımladı. 1926’da İkdam gazetesinin kadın sayfasını yöneten ilk kadın oldu. Gazetecilik ona “hayatın gerçekleriyle” yüz yüze gelmeyi öğretti; Fosforlu Cevriye ve Ankara Mahpusu gibi romanlarında İstanbul’un kenar mahallelerini ve yoksullarını anlattı. Toplumcu gerçekçi edebiyatın öncü kadın kalemlerindendir.

Ortak noktaları

Bu yazarların çoğu eğitimini evde, özel hocalardan aldı; ilk eserlerini takma adlarla ya da imzasız yayımlamak zorunda kaldı. Hemen hepsi kadınların eğitimi, evliliği ve toplumdaki yeri gibi konuları eserlerine taşıdı. Gazete ve dergiler, özellikle Hanımlara Mahsus Gazete gibi yayınlar, onların okura ulaştığı başlıca yollar oldu.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Fatma Aliye” maddesi (Hülya Argunşah): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Emine Semiye” maddesi (Şahika Karaca): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Suat Derviş” maddesi (Beyhan Uygun Aytemiz): teis.yesevi.edu.tr
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Nigâr Hanım” ve “Halide Edib Adıvar” maddeleri: teis.yesevi.edu.tr
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Suat Derviş”: ktb.gov.tr